Бұл мақалада ықтималдық белгісіздігі жоғары деңгейдегі стационарлы емес стохастикалық желілерде тәуекелге бейім емес Г амильтон циклдерін анықтауға арналған деректерге негізделген «Таралу бойынша орнықты оңтайландыру» (DRO) фреймворкі ұсынылады. «Оңтайландырушы қарғысынан» (optimizer's curse) қатты зардап шегетін статикалық номиналды жол жүру уақыттарына сенудің орнына, біз байланыс арналарының (сілтемелердің) тарихи кідірістерінің эмпирикалық таралуына негізделген және бірінші типті Вассерштейн метрикалық шарымен анықталған, таралудан тәуелсіз белгісіздіктер жиынтығын (ambiguity set) құрамыз. Алынған минимакс оңтайландыру моделі тарихи бақылаулармен үйлесімді барлық ықтималдық үлестірімдері бойынша ең нашар жағдайдағы күтілетін маршруттау шығындарын азайтады. Комбинаторлық күрделілік (NP-толық) пен сызықтық емес робастық мақсаттардың бірлескен мәселесін шешу үшін біз бұл DRO тұжырымдамасын нақты ауыстырулар жиынтығы операторларымен басқарылатын эволюциялық есептеу жүйесімен синтездеп, қабырғаларды рекомбинациялау кроссинговері (ER) операторы мен эргодикалық ауыстыру мутациясы (Swap Mutation) механизмін қолданамыз. Біз өз моделімізді Қазақстандағы құрылымдық жағынан бір-біріне қарама-қарсы екі қалалық желіде бағалаймыз: Алматының тығыз, топографиямен шектелген торы және Астананың кең, көпірлерге тәуелді желісі. Біздің эмпирикалық нәтижелеріміз ұсынылған фреймворктің қабырғалардың іргелестік карталарын сақтау және классикалық стохастикалық бағдарламалау модельдерінен асып түсу арқылы таңдамадан тыс (out-ofsample) маршруттаудағы апатты кідірістердің алдын алатынын көрсетеді.

Мақала геоақпараттық жүйелерді (ГАЖ), Жерді қашықтықтан зондтау материалдарын (ЖҚЗ) қолданыстағы картографиялық материалдарды өзектендіру және электрондық карталарды, ормандардың дерекқорын құру үшін қолдану мүмкіндіктерін сынақтан өткізуге арналған. Зерттеу Солтүстік Қазақстан облысының (СҚО) «Сергеевское Орман шаруашылығы» КММ «Ровное» орманшылығының мысалында жүргізілді. Геоақпараттық картаға түсіру ArcGIS 10.8 бағдарламалық пакетін қолдану арқылы жүзеге асырылды. Орманшылық ормандарының деректер базасы құрылды, 1:100 000, 1:150 000 масштабта электрондық карталар (орман шаруашылығы іс-шаралары, ағаштар тұқымдары, жас топтары) әзірленді. Әзірленген картографиялық материал мен жиналған цифрлық деректер массивін орманшылық орман шаруашылығын тиімді жоспарлау, орман ресурстарын бақылау және тұрақты орман пайдалану стратегияларын әзірлеу үшін пайдалана алады. Г АЖ технологиялары мен ЖҚЗ қолда бар және жаңа егжей-тегжейлі орман карталарын құру үшін тиімді құрал болып табылады. Қорытындылай келе, орман қорын картаға түсіру үшін қолданылған тәсілді қолдану перспективасы туралы қорытынды жасалды.

Agriophyllum squarrosum (L.) Moq. - қуаңшылыққа төзімді псаммофитті түр, аридті аймақтарда доместикациялау үшін жоғары әлеуетке ие; алайда оның ауыл шаруашылығында пайдаланылуы тұқымдарының ұсақ болуы және өнімділігінің тұрақсыздығы сияқты қолайсыз белгілермен шектеледі. Зерттеудің мақсаты этилметансульфонат (EMS) қолдану арқылы генетикалық өзгергіштікті индукциялаудың тиімді әдісін әзірлеу және алынған мутантты формаларды бағалау болды. Тұқымдар 0,3% EMS ерітіндісімен 18 сағат бойы өңделіп, кейін жуылып, кептіріліп, бақыланатын және далалық жағдайларда өсірілді. Фенотиптік бағалау M2 ұрпағында жүргізілді. EMS өңдеуі фенотиптік әртүрлілігі жоғары өміршең мутантты популяциялардың қалыптасуына әкелді. Жабайы типтегі өсімдіктермен салыстырғанда, мутанттар бұтаның айтарлықтай үлкен енімен және тұқым өлшемдерінің айқын жақсаруымен ерекшеленді. Ең айқын айырмашылықтар тұқымның ені, ұзындығы және жұмырлығы бойынша байқалды. Тұқым ұзындығы 2,4-тен 2,8 мм-ге дейін, ені - 1,8-ден 2,0 мм-ге дейін, ал 1000 тұқымның массасы - 1,83-тен 2,17 г-ға дейін артты. . Сонымен қатар өсімдік архитектурасы мен жапырақ белгілері бойынша морфологиялық өзгергіштік байқалды. Алынған нәтижелер EMS-мутагенездің A. squarrosum түрінде генетикалық әртүрлілікті кеңейтудің тиімді құралы екенін растайды. Анықталған мутантты формалар әрі қарай селекция үшін перспективалы бастапқы материал болып табылады және бұл түрді аридті жағдайларда өсіру мақсатында доместикациялау әлеуетін көрсетеді.

Зоонозды РНҚ вирустарының пайда болуы жаһандық қоғамдық денсаулық сақтау жүйесіне елеулі қауіп төндіреді, оның ішінде жаңа инфекциялық аурулардың шамамен 75%-ы жануарлар резервуарларынан бастау алады. Жаһандық эволюциялық үрдістер жақсы зерттелгенімен, вирустың мутациялық динамикасы мен өңірлік экологиялық факторлардың (әсіресе Орталық Азияда) өзара байланысы жеткілікті түрде толықтырылмаған, бұл биоқауіпсіздік саласындағы тиімді эпидемиологиялық қадағалауға кедергі келтіреді. Бұл шолу PRISMA нұсқауларына сәйкес дайындалған және РНҚ вирустарының мутациялық икемділігі мен табиғи резервуарлардағы циркуляциясын талдау үшін PubMed, Web of Science және Scopus деректер базаларынан алынған молекулалық-генетикалық мәліметтерді жинақтайды. Біздің талдауымыз түр аралық кедергілерді жеңудің молекулалық факторларын сипаттайды және Қазақстанның ерекше биогеографиялық ландшафты өңірлік деңгейдегі вирустар эволюциясының катализаторы ретінде қызмет ететінін көрсетеді. Біз аймақтағы болашақ зоонозды қауіптерді азайту үшін «Біртұтас денсаулық» (One Health) тұжырымдамасын метагеномдық мониторингпен интеграциялау қажет деген қорытындыға келдік.

Мақалада ЖОО оқытушыларының денсаулық деңгейлері зерттелеген. Зерттеу жұмыстарында оқытушылардан анонимді сауалнама алынды және олардың физиологиялық көрсеткіштері зерделенді. Зерттеуге 186 оқытушы қатысты. Олардың 127-сі Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды ұлттық зерттеу университетінің оқытушылары, ал 59-ы Алтай мемлекеттік университетінен. Зерттеу жұмыстары қашықтықтан оқуға көшкен пандемия кезінде (Covid-19) және пандемия аяқталған соң жүргізілді. Оқытушылардың биологиялық жастарын есептеп шығару үшін дене салмағы, артериялық қысым, статикалық теп-теңдік пен оқытушының өз денсаулығын бағалау жүйесі қолданылды. Нәтижесінде университет оқытушыларының биологиялық жастарының дербес көрсеткіштері мен болуы керек жас дәрежесі анықталды. Зерттелген оқытушылардың 22,58% қартаю процесі баяу жүріп жатқан болса, 25,27% нормаға сәйкес, ал 52,1% қартаю процесі қарқынды өтуде. Сонымен қатар, екі университет оқытушыларының қартаю процесінде айырмашылық байқалды. Бөкетов университеті оқытушыларында қартаю процесі 55,9% құраса, Алтай университетінің оқытушыларындағы бұл көрсеткіш 44% болды және оған Бөкетов университетіндегі зерттеу жұмыстарының пандемия кезінде жүргізілгені әсер етті деуге болады. Г ормандар еркектер мен әйелдердің ағзаларына әртүрлі әсер ететіндіктен, олардың ағзаларындағы қартаю процесі де әртүрлі болады. Мысалы, Бөкетов университеті ер оқытушыларының тәуекел тобына жататындар 79,37% болса, әйелдерде 32,78% болды. Алтай университетінің ер оқытушыларында бұл көрсеткіштер тиісінше 66,67% және 31,58% құрады. Зерттеу жұмыстары көрсеткендей, оқытушылардың денсаулықтарына пандемия айтарлықтай әсер етеді. Оған еркектер мен әйелдердің ағзаларындағы морфологиялық-функционалдық айырмашылықтар да себеп бола алады.

Сиыр көңі, тал-терек жапырақтарының аралас төсеніш қалдықтары және шабылған көгал шөбі негізінде алынған вермикомпосттардағы азоттың орташа жалпы мөлшері тиісінше 1,92; 1,64 және 2,15% құрады. Сиыр көңі мен түскен жапырақтарды вермикомпосттау барысында жалпы азот мөлшерінің артуы тиісінше 39% және 50% болды. Шабылған көгал шөбін вермикомпосттау кезінде жалпы азот мөлшері 26%-ға төмендеді. Azotobacter бактерияларының белсенділігі ең жоғары деңгейде шабылған шөп негізіндегі вермикомпосттарда байқалып, 98% құрады. Жапырақ төсеніштері негізіндегі вермикомпосттарда бұл көрсеткіш 85%, ал көң негізіндегі вермикомпосттарда шамамен 70% болды. Шабылған көгал шөбін өңдеу нәтижесінде алынған вермикомпосттар аммонификаторлар (10¹⁰ КОЕ/г), нитрификаторлар (6*10⁶ жасуша/г) және бейорганикалық азотты пайдаланушылар (1,4х10¹⁰ КОЕ/г) мөлшері бойынша басқа нұсқалардан жоғары болды. Вермикомпосттардағы жалпы азот мөлшері мен аммонификаторлар мөлшері арасында өте күшті оң корреляция анықталды (r = 0,9999). Жалпы азот мөлшерінің балансы (вермикомпосттағы азот мөлшері мен бастапқы қоспалардағы азот мөлшері арасындағы пайыздық айырмашылық) вермикомпосттардағы бейорганикалық азотты пайдаланушылар мөлшерімен теріс корреляцияда болды (r = -0,97).

Бұл зерттеу Bacillus subtilis A-12 штаммының негізінде пробиотикалық жемшөптік қоспаларды әзірлеу мақсатындағы биотехнологиялық әлеуетін бағалауға арналған. Пробиотикалық биомассаның тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін негізгі сақтау әдісі ретінде лиофилизация қолданылды. Зерттеу барысында B. subtilis A-12 штаммының лиофилизацияға төзімділігі әртүрлі криопротекторлық орта құрамдарын пайдалана отырып бағаланды. Атап айтқанда, желатинді-сахарозалы-сүтті орта, сахарозалы орта, сүтті орта, желатинді-сахарозалы орта және желатинді орта сыналды.

Нәтижелер B. subtilis A-12 жасушаларының лиофилизациядан кейінгі өміршеңдігі қорғаныш ортаның құрамына едәуір тәуелді екенін көрсетті. Сыналған нұсқалар ішінде желатин мен сахароза негізіндегі орта лиофилизациядан кейінгі ең жоғары жасуша өміршеңдігін қамтамасыз етті және көмірсусыз орталармен салыстырғанда статистикалық тұрғыдан сенімді артықшылық көрсетті (p < 0,05). Лиофилизация нәтижесінде тіршілікке қабілетті жасушалар саны бастапқыда шамамен 25-35% төмендегенімен, 4°C температурада алты айға дейін сақтау барысында қосымша жоғалулар небәрі 2-5% деңгейінде болды. Бұл алынған лиофилизделген биомассаның ұзақ мерзімді тұрақтылығын дәлелдейді.

Сонымен қатар, B. subtilis A-12 штаммының спора түзуші табиғаты оның дегидратация мен термиялық стресс жағдайларына төзімділігін арттырып, лиофилизделген препараттың тұрақтылығына оң әсер ететіні анықталды. Зерттеу нәтижесінде B. subtilis A-12 лиофилизделген биомассасы негізінде эксперименттік пробиотикалық жемшөптік қоспа әзірленді. Алынған деректер әзірленген технологияның практикалық қолдану үшін перспективалы екенін көрсетеді және алдағы уақытта жануар модельдерінде in vivo тиімділігін бағалау қажеттігін негіздейді.

Қазіргі уақытта Солтүстік Қазақстан облысының (СҚО) сирек кездесетін дәрілік өсімдіктерінің заманауи аннотацияланған тізімі жоқ. Бұл жұмыста ғылыми жарияланымдарды, далалық зерттеулер материалдарын және университет ғалымдарының гербарий қорын талдау нәтижесінде құрастырылған флора өкілдерінің кеңейтілген деректер паспорты ұсынылады.

Құрастырылған тізімге сәйкес, Солтүстік Қазақстан облысының сирек кездесетін дәрілік өсімдіктерінің он бір түрі анықталды. Олардың ішінде 4 түрі Ranunculaceae тұқымдасына жатады, ал Poaceae, Liliaceae, Lythraceae, Droseraceae, Menyanthaceae тұқымдастарының әрқайсысына 1 түрден; Orchidaceae тұқымдасына 2 түр кіреді.

Әрбір түрдің таксономиялық орны, морфологиясы және экологиялық ерекшеліктері қарастырылған. Сонымен қатар, олардың биологиялық белсенді заттардың көзі ретіндегі құндылығын дәлелдейтін фармакологиялық қасиеттеріне ерекше назар аударылған.

Өсімдіктердің сиректік санаты мен Солтүстік Қазақстан облысы аумағындағы таралу ерекшеліктеріне ерекше көңіл бөлінген, бұл аймақтың орманды-дала және дала экожүйелерінің бірегейлігін көрсетеді. Зерттеу нәтижелері өсімдіктерді қорғауды құқықтық реттеу мен инвентаризациялаудың маңызды құралы ретінде осындай жұмыстардың маңыздылығын көрсетеді, сондай-ақ сирек түрлердің фармакологиялық әлеуетін әрі қарай зерттеу қажеттігін айқындайды.

Мақалада Күнгей Алатау (Қазақстан) жотасының биік таулы жағдайларында жиналған Chelidonium majus L. гидроэтанолдық сығындысының алдын ала GC-MS-профилі және антифунгальдық белсенділігі ұсынылған. Антифунгалдық белсенділік фузариоздық зақымдану белгілері бар картоп түйнектерінен бөлініп алынған Fusarium spp. изоляттарына қатысты in vitro жағдайында бағаланды. Экстрактілер 70% этанолды пайдалана отырып, Сокслет әдісімен алынды. Мицелийлік өсу ауданы ImageJ бағдарламасы арқылы цифрлық кескіндерді талдау негізінде анықталды. Эксперимент төрт қайталымда жүргізілді (n = 4). C. majus №1 гидроэтанолды экстрактісі қолданылған нұсқада Fusarium spp. мицелийлік өсу ауданы 60,25 ± 4,08% құрады, ал 70% этанолдан тұратын еріткіш бақылауында бұл көрсеткіш 72,50 ± 2,65% болды. Еріткіш бақылауымен салыстырғанда мицелийлік өсудің тежелуі 16,9% құрады. GC-MS әдісімен экстракт құрамынан 11 қосылыс болжамды түрде идентификацияланды. Олардың едәуір бөлігін қанықпаған май қышқылдарының этил эфирлері (43,4%), фитол (13,8%) және 4H-Bis[1,3]benzodioxolo [5,6-a:4’,5’- g]quinolizine, 6,7,12b,13-tetrahydro-, (±)- (30,2%) құрады. Қосылыстар масс-спектрлердің кітапханалық сәйкестігі негізінде анықталды. Алынған нәтижелер C. majus гидроэтанолды экстрактісінің Fusarium spp. мицелийлік өсуіне қатысты ингибиторлық белсенділігін көрсетеді және оның антифунгалдық қасиеттерін одан әрі зерттеу қажеттілігін негіздейді.

Астана қаласының маңындағы екі биотопта (Қуйғенжар және Интернациональный, Ақмола облысы) Anopheles messeae Fall., 1926 табиғи популяцияларына цитогенетикалық зерттеу жүргізілді. Лактоацетоорсеин әдісімен 111 кариотип талданды. XL, 3R және 3L хромосомаларында айқын инверсиялық полиморфизм, 2R аутосомында мономорфтылық анықталды. XL₁₁ генотипі басым; 3L01 гетерозиготалары - 47,4% және 66,6%. Популяциялар арасындағы айырмашылықтар 3R (χ²=4,37) және 3L (χ²=6,21) бойынша маңызды (p<0,05); Интернационалистер популяциясында Харди-Вайнберг тепе-теңдігінен ауытқу анықталды (χ²=6,87; p<0,05).

Бұл мақалада 15 жастағы орта мектеп оқушылардың дене дайындық сапасын бағалау және жетілдіруге бағытталған тест жүйесінің ғылыми-әдістемелік негіздері қарастырылады. Зерттеу барысында дене дайындық көрсеткіштерін анықтауға арналған педагогикалық тесттер қолданылып, алынған нәтижелерге статистикалық өңдеулер  жүргізілді.

Зерттеу деректері сипаттамалық статистика әдістері арқылы өңделіп, орташа арифметикалық мәндер, стандарттық ауытқулар және пайыздық көрсеткіштер анықталды. Статистикалық талдау тест нәтижелерінің сенімділігі мен валидтілігін бағалауға, сондай-ақ оқушылардың дене дайындық деңгейін объективті түрде сипаттауға мүмкіндік берді.

Зерттеу нәтижелері 15 жастағы оқушылардың қозғалыс қабілеттерінің даму деңгейінде бастапқы және қорытынды тестілеу нәтижелері арасында оң өзгерістердің бар екенін көрсетті. Оқу кезеңінің  басында және соңында педагогикалық тесттерді қолдану арқылы оқушылардың дене дайындығы сапасының артқаны статистикалық түрде расталды, бұл дене шынықтыру сабақтарын ұйымдастыруда ғылыми негізделген және жас ерекшеліктеріне бейімделген тәсілді көрсетеді.  

Мақалада мектеп оқушыларын химия пәні бойынша олимпиаданың эксперименттік кезеңіне дайындау мәселесі белгісіз заттардың сапалық талдауы мысалында қарастырылады. Зерттеудің өзектілігі оқушылардың теориялық кезеңдегі нәтижелері жоғары болғанымен, эксперименттік тапсырмаларды орындау барысында елеулі қиындықтарға тап болуымен негізделеді. Жұмыста тек жеке сапалық реакцияларды меңгеруге ғана емес, сонымен қатар сыни ойлау қабілетін, практикалық дағдыларды және экспериментті өз бетінше жоспарлау дағдыларын қалыптастыруға бағытталған жүйелі әдістемелік құралды әзірлеу қажеттілігі көрсетілген. Зерттеудің мақсаты - оқушыларды химия олимпиадасының эксперименттік кезеңіне дайындауға арналған әдістемелік ұсыныстарды теориялық тұрғыдан негіздеу, әзірлеу және сынақтан өткізу.

Бұл мақала қазақ тілді емес мектептердегі 7-сынып оқушыларына арналған деңгейлеп оқыту әдістемесіне арналған. Деңгейлеп оқыту әдісі оқушылардың білім деңгейін, қабілеттерін және жас ерекшеліктерін ескере отырып, тиімді білім беру мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Мақалада деңгейлеп оқытудың теориялық негіздері, қазақ тілді емес оқушыларды оқытудағы ерекшеліктері, сабақта қолданылатын әдіс-тәсілдер және нақты практикалық ұсыныстар қарастырылады. Осы мақалада деңгейлеп оқыту әдісінің ерекшеліктері, әдістері мен 7-сынып оқушыларына арналған нақты ұсыныстар қарастырылады. Сондай-ақ, оқушылардың коммуникативті дағдыларын дамытуға, тілге деген қызығушылықтарын арттыруға бағытталған инновациялық тәсілдер ұсынылған. Мақала қазақ тілін екінші тіл ретінде меңгеру үдерісін жеңілдету жолдарын көрсетуді көздейді.

Бұл мақалада мектептегі оқыту үдерістеріне интерактивті бағалау әдістерін аутентті интеграциялау арқылы бағалау мәселесін шешу қарастырылады (ағылшын тілі сабақтары мысалында). Мақаланың айтылым және жазылымды критериалды бағалаудың әзірленген шеңберін эксперименттік апробациялауға байланысты Солтүстік Қазақстан облысындағы екі мектепте жүргізілген қолданбалы зерттеудің материалдары мен нәтижелеріне негізделген. Материалдар мен нәтижелер М. Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан университеті оқытушылары тарапынан педагогика және лингводидактика тұрғысынан концептуалды тұрғыда пайымдалды. Мақала мазмұнының бірегейлігі білім алушылардың когнитивтік дамуына бағдарлануымен және Қазақстандағы білім берудің жаңартылған мазмұнының сын- қатерлеріне сәйкес сұранысқа ие критериалды бағалаудың ресурстары мен тетіктерін кеңейтумен айқындалады. Зерттеу нәтижелері оқудағы өзін-өзі реттеуге, жағымды эмоциялардың қалыптасуына (академиялық өміршеңдік пен шет тілін үйренуден ләззат алуға) және оқытуды дараландыруға ықпал ететін ағылшын тілін оқытудағы тұтас үдеріс ретінде критериалды бағалауды тиімді ұйымдастырудың мүмкіндігін көрсетеді. Бұл нәтижелер мектеп мұғалімдері, жоғары оқу орны оқытушылары (болашақ педагогтерді критериалды бағалауға дайындау тұрғысынан), әдіскерлер мен білім беру сарапшылары үшін практикалық маңызға ие.

Бұл зерттеу іс-әрекет (Activity-Based Learning) арқылы оқыту әдісін қолдану арқылы бастауыш сынып оқушыларында икемді дағдыларды (soft skills) қалыптастырудың өзекті мәселесіне арналған. Зерттеу Қазақстан Республикасы, Петропавл қаласындағы «Бірінші гимназия» КММ базасында 3-сыныптың 20 оқушысының қатысуымен жүргізілді. Жұмыстың жаңалығы қазақстандық білім беру контекстінде бастауыш мектеп жасындағы балаларда коммуникативтік дағдыларды, сыни ойлауды, ынтымақтастық қабілетін және эмоционалдық интеллектті бір мезгілде дамыту үшін іс-әрекет әдістерін кешенді қолданудан тұрады. Зерттеудің әдіснамалық негізі оқытудағы белсенділік тәсілінің тұжырымдамалары, Л.С. Выготский мен А.А. Леонтьевтің сөйлеу әрекетін дамыту теориясы, сондай-ақ икемді құзыреттіліктерді қалыптастырудың заманауи тәсілдері болды. Педагогикалық эксперимент барысында рөлдік ойындар, этномәдени компоненті бар жобалық оқыту «Think-Pair-Share» әдістері, топтық жобалар және интерактивті тапсырмалар пайдаланылды. Диагностика нәтижелері коммуникативтік дағдылар көрсеткіштерінің (жоғары және орта деңгейдегі оқушылардың 35%-дан 75%-на дейін), сыни тұрғыдан ойлаудың (28%-дық өсім), топтық жұмыс дағдыларының (32%-дық өсім) және эмоционалды реттеудің (24%-дық өсім) статистикалық маңызды өсімін көрсетті. Зерттеу құрылымы проблеманы теориялық талдауды, эксперименттік бағдарламаның сипаттамасын, нәтижелердің сандық және сапалық талдауын қамтиды. Қорытынды soft skills қалыптастырудың педагогикалық технологиясы ретінде Activity-Based Learning тиімділігін растайды, бұл Қазақстан Республикасының жаңартылған білім беру мазмұнының талаптарына және халықаралық білім беру стандарттарына сәйкес келеді.

Мақалада Беларусь Республикасының Ұлттық архиві мен Ресей Федерациясының Мемлекеттік архивінен алынған архивтік құжаттар негізінде Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы кеңес әскери тұтқындарының фашистік тұтқында болу процесіне талдау жасалған. Лагерь коменданттарының бұйрықтары, іс жүргізу хат-хабарлары, оккупациялық биліктің циркулярлары мен түрлі директивалары сияқты құжаттар негізінде Германияның оккупациялық билігі құрған лагерьлерді ұйымдастыру және олардың жұмыс істеу процесі талданды. Сондай-ақ, мақалада лагерь тұтқындарының естеліктері, бұрынғы күзетшілерді жауаптау хаттамалары пайдаланылып, Германия оккупациялық билігінің қылмыстық әрекеті дәлелденеді. Кеңес әскери тұтқындарының, соның ішінде Қазақстаннан келген сарбаздардың жоғары өлім-жітімі лагерьлердегі адам төзгісіз жағдайлармен, аштықтан әлсіреумен, қолайсыз санитарлық-эпидемиологиялық жағдайлармен алдын-ала айқындалған еді. Қорытындыда кеңес әскери тұтқындары лагерьлерде фашистік Германияның өздері қалыптастырған әскери тұтқындарды ұстау режимі арқылы оларды аяусыз жоюға бағытталған қылмыстық саясатының бүкіл арсеналын бастан кешіргендігі туралы тұжырым жасалады.

2016-2025 жылдары Қазақстанда сиыр етінің бөлшек сауда бағасы үш есеге жуық өсті - килограмы 1245 теңгеден 3515 теңгеге дейін (2016 жылғы салыстырмалы бағаларда - шамамен 28%-ға), бұл етті бағыттағы ірі қара мал басының екі есе артуы жағдайында болды.

Зерттеудің мақсаты - Қазақстандағы сиыр етінің ішкі бағасының динамикасын айқындайтын факторларды анықтау және сандық тұрғыда бағалау.

ҚР Ұлттық статистика бюросының 2016-2025 жылдардағы сиыр еті өндірісі, ірі қара мал басы, бөлшек сауда бағалары, тұтыну бағаларының индексі және сыртқы сауда бойынша деректері пайдаланылды.

Корреляциялық, динамикалық және құрылымдық талдау қолданылды; бағалар номиналды және нақты көріністе қарастырылды.

Етті бағыттағы ірі қара малдың бір басына шаққандағы сиыр еті өндірісі екі еседен астам - 212 кг-нан 104 кг-ға дейін қысқарды, ал сиыр еті экспорты шамамен 20 есе өсті. Номиналды бағаларда екі көрсеткіш те бөлшек сауда бағасымен тығыз байланысты (r₃ = -0,95; r₁ = 0,96), алайда инфляция алынып тасталғаннан кейін барлық жұптық байланыстар статистикалық тұрғыдан маңызсыз (|r'| < 0,57); таза экспорт үшін байланыс одан да әлсіз (r₄ = 0,80; r₄ = 0,17). Корреляция өздігінен себеп-салдарлық байланысты дәлелдемейді.

Орташа экспорттық баға (шамамен 4 АҚШ долл./кг) ішкі бөлшек сауда бағасынан (шамамен 7 АҚШ долл./кг) төмен, дегенмен жоғары сапалы ет партиялары 14 АҚШ долл./кг-ға дейінгі бағамен экспортталады.

Бағалардың номиналды өсуінің шамамен төрттен үші инфляцияға байланысты, ал мал басының өсуі ұйымдасқан нарықтағы ұсыныстың пропорционалды өсуіне айналмайды, бұл табынның жасаруына, ірі қара малдың тірідей экспортына және халық шаруашылықтарындағы тұтынуға байланысты болуы мүмкін. Сиыр еті экспортының рөлі шектеулі: 2022 жылға дейін Қазақстан сиыр етінің таза импорттаушысы болды, ал 2025 жылы таза экспорт өндірістің небәрі 3,7%-ын құрады.

Мақалада Azotobacter chroococcum еркін тіршілік ететін топырақ бактериясы негізінде әзірленген «Азотобактерин» микробиологиялық тыңайтқышын қолданудың ғылыми, технологиялық және өндірістік аспектілері жинақталған. Azotobacter туысына жататын бактериялардың атмосфералық азотты биологиялық фиксациялауға, физиологиялық белсенді заттарды синтездеуге, ризосфералық микрофлораның белсенділігін арттыруға және топыраққа түсетін химиялық жүктемені азайтуға қатысатыны көрсетілген. Зертханалық және өндірістік материалдар негізінде белсендірілген Azotobacter штаммын дәнді-бұршақты дақылдарға қолдану бақылау нұсқасымен салыстырғанда өнімділікті 8-16% арттыратыны, ал Орталық Тәжікстан топырақтары жағдайында картоптың өнімділігі 252 ц/га-ға жететіні анықталды. Сонымен қатар препаратты өндірудің технологиялық талаптары, сапасын бақылау көрсеткіштері және оны Тәжікстан Республикасы ауыл шаруашылығы өндірісіне енгізу бағыттары қарастырылған.

Мақалада 2025 жылы жүргізілген далалық зерттеулердің нәтижелері ұсынылған. Зерттеудің мақсаты минералдық тыңайтқыштар мен өсімдіктерді қорғаудың химиялық құралдарының (ӨҚҚ) биостимулятормен үйлесімде қолданылуының жасымықтың «Веховская» сортының өнімділігіне, сондай- ақ өнімділік құрылымының жекелеген элементтеріне әсерін кешенді түрде зерттеу болды. Жүргізілген жұмыстың өзектілігі Солтүстік Қазақстан және оған іргелес өңірлер жағдайына тән, ылғалданудың тұрақсыз әрі біркелкі болмауы, сондай-ақ агроценоздардың әртүрлі дәрежеде арамшөптермен ластануы жағдайында дәнді-бұршақты дақылдарды өсіру технологияларының тиімділігін арттыру қажеттілігімен айқындалады.

Зерттеулердің тәжірибелік бөлігі Ақмола облысының Зеренді ауданында жүргізілді. Далалық тәжірибелер екі қарама-қарсы агроценоздық фонда: арамшөптерден таза учаскеде және арамшөпті алғы дақылы айқын байқалатын фонда орналастырылды. Бұл дақылдың арамшөп компоненті тарапынан болатын бәсекелестік жағдайларына реакциясын неғұрлым толық бағалауға мүмкіндік берді. Агротехнологиялық тәсілдер ретінде N12P52 мөлшерінде бастапқы минералдық тыңайтқыштар, сондай-ақ химиялық өсімдік қорғау құралдарын «Фульвик» өсу реттегішімен үйлестіре отырып қолдануға негізделген өсімдіктерді қорғаудың интеграцияланған жүйесі пайдаланылды.

Зерттеу барысында жүйелі фенологиялық бақылаулар жүргізіліп, өсімдіктердің морфометриялық көрсеткіштеріне талдау жасалды, өнім құрылымының элементтері, оның ішінде бұршаққаптардың түзілуі мен тұқымдық өнімділік бағаланды, сондай-ақ соңғы биологиялық өнімділік анықталды. Зерттеу нәтижелері минералдық қоректендіруді, ӨҚҚ-ны және биостимуляторды кешенді қолданудың жасымықтың өсу процестері мен өнімділігіне айқын оң әсер ететінін көрсетгі. Фенофазалардың неғұрлым үйлесімді әрі жедел өтуі байқалды, бұл ретте дақылдың пісуі бақылау нұсқаларымен салыстырғанда 2-5 тәулікке жеделдеді. Сонымен қатар сабақтардың сызықтық өсуінің күшеюі, өсімдіктер архитектоникасының жақсаруы, фотосинтетикалық аппараттьщ жапырақ беті ауданының ұлғаюы және генеративті мүшелердің неғұрлым тиімді қалыптасуы анықталды. Бұл олардың абортивтілігінің төмендеуімен және егістіктердің жалпы өнімділігінің артуымен қатар жүрді.

«Веховская» сортының биологиялық өнімділігінің ең жоғары көрсеткіштері арамшөптерден таза агрофонда 28,0 ц/га, ал арамшөпті өсімдіктері бар фонда 28,8 ц/га құрады. Нұсқалар арасындағы шамалы айырмашылық сорттың жоғары пластикалылығын және бәсекеге қабілеттілігін көрсетеді. Алынған деректер дақылдың қарқынды өсіру технологиясының жекелеген элементтеріне жоғары технологиялық жауап беру қабілетін растайды және әртүрлі агроэкологиялық жағдайларда өнімнің тұрақты қалыптасуын көрсетеді. Зерттеу нәтижелері ресурс үнемдейтін, бейімделген және экологиялық бағытталған өсіру технологияларын әзірлеу мен жетілдіру кезінде пайдаланылуы мүмкін.

Қазақстан Республикасы жағдайында алма екпелерін тетраних және жеміс кенелерінен қорғау маңызды шаруашылық мәнге ие, өйткені пестицидтік жүктеменің жоғары болуы фитофагтардың төзімді популяцияларының қалыптасуына, пайдалы акарофаунаның азаюына және агроценоздардың экологиялық тепе-теңдігінің бұзылуына әкеледі. Жұмыстың мақсаты - алма ағашындағы өрмекші кенелерді бақылаудың химиялық және биологиялық әдістерінің тиімділігін бағалау және жыртқыш фитосейид кенелерін Қазақстан бақтарын экологияландырылған қорғау жүйесіне енгізу мүмкіндігін негіздеу. Акарицидтер мен энтомоакарифагтарды қолдану жөніндегі әдеби және эксперименттік деректер, соның ішінде Орталық Азия елдеріндегі далалық сынақ нәтижелері және Алматы облысының алма бақтарында Amblyseius andersoni интродукциялау тәжірибесі жинақталды. Химиялық препараттар өңдеуден кейін бастапқы кезеңде жоғары биологиялық тиімділік көрсеткенімен, олардың қорғаныс әсері 14-21 тәулікке қарай төмендейтіні анықталды. Amblyseius andersoni қолдану фитофаг кенелеріне қарсы неғұрлым тұрақты әсер көрсетті: жыртқыш:жемтік арақатынасы 1:2 болғанда өрмекші кененің саны бақылаудың 14- тәулігінде нөлдік деңгейге дейін төмендеді. Биоверт және Metarhizium robertsii қолданғаннан кейін Phytoseiulus persimilis қауіпсіз интродукциясы 3 тәуліктен соң, ал Фитоверм мен БТБ қолданғаннан кейін кемінде 5 тәуліктен соң мүмкін екені көрсетілді. Жұмыстың ғылыми жаңалығы Орталық Азияның бақ агроценоздарында жыртқыш кенелерді қолдану деректерін жүйелеу және A. andersoni түрін Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы алма ағашын интеграцияланған қорғау элементі ретінде пайдалану перспективаларын негіздеу болып табылады.

Бұл жұмыста ашық қолжетімді электроэнцефалографиялық деректер жиынтығын пайдалана отырып, адамның когнитивтік күйлерін бағалауға арналған ЭЭГ сигналдарын цифрлық өңдеу әдістері мен машиналық оқыту алгоритмдері қарастырылады. Электроэнцефалография мидың функционалдық белсенділігін зерттеудің инвазивті емес және жоғары уақыттық ажыратымдылыққа ие әдістерінің бірі болып табылады, алайда ЭЭГ деректерін талдау шудың, артефактілердің және жеке ерекшеліктердің әсерінен күрделене түседі.

Зерттеу барысында ЭЭГ сигналдарын сүзгілеу, артефактілерді басу, спектрлік талдау және фазалық синхронизацияға негізделген функционалдық байланыстылықты бағалау қамтылған бағдарламалық өңдеу конвейері қолданылды. Алынған спектрлік және байланыстылық белгілерін біріктіру машиналық оқыту алгоритмдері арқылы когнитивтік күйлерді жіктеу дәлдігін арттыратыны көрсетілді.

Бұл мақалада фиброцементті панельдерді ламинаттау технологиялық желісінің жұмыс істеу принциптері, өндіріс тиімділігі мен дайын өнім сапасына әсер ететін негізгі технологиялық параметрлер және оларды оңтайландыру тәсілдері қарастырылған. Зерттеу нысаны ретінде өнеркәсіптік PURETE автоматтандырылған ламинация желісі таңдалып, нақты өндірістік режимдер негізінде технологиялық процесс кешенді түрде талданды. Ламинатор температурасы, пресс қысымы және тасымалдау жылдамдығының фиброцементті панельдердің беткі қабатының адгезиясы, біртектілігі және ақаусыздығына тигізетін әсері эксперименттік жолмен бағаланды. Зерттеу барысында көпфакторлы Taguchi эксперименттік жобалау әдісі қолданылып, технологиялық параметрлердің өзара ықпалы мен олардың өнім сапасына әсер ету дәрежесі анықталды. Сигнал–шуға қатынас көрсеткіштері негізінде өнім сапасын арттыруға бағытталған оңтайлы параметрлер комбинациясы ұсынылды. Алынған нәтижелер ламинаттау процесінің тұрақтылығын қамтамасыз етуге, ақаулы өнім үлесін азайтуға және энергия мен материалдық ресурстарды үнемдеуге мүмкіндік беретінін көрсетті. Ұсынылған оңтайландыру тәсілдерінің өнеркәсіптік жағдайда енгізілу мүмкіндігі дәлелденіп, оларды фиброцемент өндірісінде қолданудың практикалық маңыздылығы негізделді.

Мақалада SaryarkaAvtoProm LLP автомобиль өнеркәсібі кәсіпорнында жабдыққа болжамды қызмет көрсету жүйесін тәжірибелік-өнеркәсіптік енгізу нәтижелері келтірілген. Жүйе көп арналы сенсорлық деректерде (діріл, температура, қысым, технологиялық сұйықтықтарды тұтыну) және сәтсіздік журналдарында оқытылған Машиналық оқыту алгоритмдерінің ансамбліне негізделген. Онлайн мониторинг жүйесінің прототипі Механикалық құрастыру цехының екі басым құрастыру желісімен (қозғалтқыш және трансмиссия тораптары) біріктірілген.

Екі айдың ішінде нақты уақыттағы жүйе сенсорлық деректер ағындарын талдап, сәтсіздік ықтималдығы шегі 0,7-ден асқан кезде ескертулер жасады. Көрсетілген кезеңде 14 дабыл хабарламасы жасалды, олардың тоғызы жабдықтың нақты алдын ала болжанған жай-күйіне сәйкес келді, ал бес жағдайда жоспарлы жөндеу шеңберінде жойылған тозудың айқын белгілері анықталды. Болжалды қызмет көрсету жүйесін енгізу жалпы қызмет көрсету шығындарын 1 000 000-нан 720 000 шартты бірлікке дейін төмендетуге (шамамен 28% үнемдеу) және жоспарланбаған тоқтап қалу ұзақтығын 340-тан 200 сағатқа дейін қысқартуға мүмкіндік берді (~41% төмендеу). Экономикалық әсер факторлары талданады: жөндеуді алдын-ала жоспарлау, Төтенше жағдайлар санының төмендеуі, қойма қорларын оңтайландыру және шұғыл сатып алу көлемінің төмендеуі.

Пилот шеңберінде сенсорлық деректерді жинау және алдын ала өңдеу, ансамбльдік тәуекелді бағалау, хабарландыру интерфейсі және белгілер үлесін көрсету іске асырылды. Цифрлық егіздер мен федеративті оқыту эксперименттік жүйеге кірген жоқ және жүйені болашақта масштабтау бағыттары ретінде ғана қарастырылады.

IoT жүйесін жобалауда тиісті сымсыз сенсорлық желіні (WSN) таңдау және оны орналастыру маңызды мәселелердің бірі болып табылады. Әртүрлі WSN конфигурацияларын физикалық түрде орналастыру арқылы бағалау көп уақыт пен шығынды қажет етуі мүмкін. Осы зерттеуде физикалық орналастыруға дейін желіге бейімделген өнімділікті бағалауға мүмкіндік беретін, модельдеу негізіндегі құрылым ұсынылады. Ұсынылған құрылым модельденген WSN-ді MQTT негізіндегі IoT коммуникациялық инфрақұрылымымен біріктіреді. SDN-WISE негізіндегі WSN Cooja симуляторы арқылы іске асырылып, қалыптастырылған сенсорлық трафик сокет арқылы біріктіру механизмі көмегімен Mosquitto негізіндегі MQTT кластеріне жіберілді. Тәуелсіз трафик генераторларын пайдаланатын дәстүрлі тәсілдерден айырмашылығы, ұсынылған құрылымдағы MQTT жүктемесі тікелей модельденген WSN арқылы қалыптастырылады. 24, 36 және 48 түйіннен тұратын сценарийлерде жүргізілген эксперименттер нәтижесінде орташа соңғы нүктелер арасындағы кідіріс 37,51 мс-тен 138,01 мс-ке дейін артқаны, ал қолданбалық деңгейдегі жалпы өткізу қабілеті 142,51 бит/с-тен 281,12 бит/с-ке дейін өскені анықталды. Барлық сценарийлерде пакеттерді жеткізу деңгейі 100%-ға жуық сақталды. Ұсынылған тәсіл әртүрлі WSN конфигурацияларын бағалау үшін басқарылатын және қайталанатын ортаны қамтамасыз етеді және IoT жүйесін жобалаудың бастапқы кезеңдерінде бірнеше физикалық орналастыру қажеттілігін азайтуға мүмкіндік береді.

Бұл мақалада қаржылық шешімдерді қолдау жүйелеріндегі несиелік скоринг пен алаяқтықты анықтаудың екілік жіктеу мәселесін шешу үшін ансамбльдік машиналық оқу алгоритмдерінің (Random Forest, Gradient Boosting, XGBoost) тиімділігі зерттеледі. Зерттеу барысында деректерді нақты уақыт режимінде өңдеуге арналған оқиғаға бағытталған архитектура, кросс-валидация және гиперпараметрлерді баптау әдістері қолданылды. Эксперименттік нәтижелер Random Forest пен XGBoost модельдерінің несиелік скорингте жоғары дәлдік көрсететінін, ал бустинг алгоритмдерінің алаяқтықты анықтауда тиімді екенін дәлелдеді. Сонымен қатар, құнға сезімтал табалдырықты калибрлеу тәуекелдерді басқаруды жақсартады, ал маңыздылықты талдау мінез-құлық көрсеткіштерінің дәстүрлі скорингтен басым екенін көрсетті. Алынған нәтижелер цифрлық несиелеудегі автоматты түрде тәуекелдерді бағалау мен антифродты жетілдіруге бағытталған ғылыми-әдістемелік және архитектуралық үлес болып табылады.

Сейсмикалық толқындық деректерді нақты уақыт режимінде интерпретациялау сигнал динамикасын бақылау және аномальды белсенділікті анықтау үшін маңызды болып табылады. Алайда сейсмикалық амплитудаларды болжау әлі де күрделі міндет болып қала береді, себебі сейсмикалық сигналдар жоғары өзгергіштікпен, шу деңгейінің көптігімен және стационарлы емес сипатымен ерекшеленеді. Бұл зерттеуде IRIS FDSN толқындық деректерін пайдалана отырып, минуттық деңгейдегі сейсмикалық сигнал амплитудаларын нақты уақыт режимінде болжауға арналған автоматтандырылған, үзілістерге төзімді конвейер, сондай-ақ жеті болжау моделін - Naive (persistence), ARIMA, Ridge-регрессия, HistGradientBoosting, стандартты GRU, LSTM және оқыту функциясына уақыттық тегістік пен амплитуданың өсуін шектейтін қосымша қосатын физикалық қағидаларға негізделген регуляризацияланған GRU (PI-GRU) - қатаң, статистикалық тұрғыдан негізделген салыстыруы ұсынылады. Модельдер 91 күндік үздіксіз бақылау кезеңінен алынған, төрт горизонт (5, 15, 30 және 60 минут) бойынша 81 тәуелсіз, қиылыспайтын болжау терезесінде бағаланды; бағалауда жұптасқан параметрсіз статистикалық маңыздылық тесттері, сандық абляциялық талдау және шу мен деректердің жетіспеушілігіне төзімділік тесттері қолданылды, ал негізгі нәтижелер балама peak-priority агрегациясы бойынша қосымша тексерілді. Классикалық модельдер, әсіресе Ridge-регрессия мен HistGradientBoosting, барлық нейрондық модельдерге қарағанда статистикалық тұрғыдан едәуір төмен болжау қатесін көрсетті (Friedman және Holm түзетілген Wilcoxon тесттері, p<0.0001) және синтетикалық шу мен жетіспейтін деректерге төзімді болды, ал ұсынылған PI-GRU моделі, керісінше, барлық модельдер арасында ең нашар нәтиже көрсетті және тегістелмеген базалық GRU моделімен салыстырғанда тегісірек болжам траекторияларын қалыптастыра алмады. Біз мұны жасырмай, адал теріс нәтиже ретінде хабарлаймыз: қазіргі конфигурацияда осы зерттеуде қарастырылған физикалық қағидаларға негізделген регуляризация классикалық машиналық оқыту әдістерімен салыстырғанда дәлдік немесе тұрақтылық артықшылығын көрсете алмады. Бұл жұмыстың негізгі үлесі - автоматтандырылған нақты уақыттағы болжау конвейерінің өзі және қайта пайдалануға болатын, қатаң бағалау әдістемесі, сондай-ақ нейрондық модельдердің неліктен төмен нәтиже көрсеткені және болашақта мұны қалай жақсартуға болатыны туралы нақты, тексерілетін болжамдар болып табылады.

Бұл мақалада дірілді бақылау электр қозғалтқыштарындағы жасырын ақауларды анықтау құралы ретінде қарастырылады. Әзірлеудің нәтижелері апаттық өшіру қаупін азайтуға көмектеседі, осылайша жабдықтың жалпы қызмет ету мерзімін арттырады. Өнім IIS3DWB үш осьті сандық акселерометрі негізгі компонент ретінде қызмет ететін эксперименттік дірілді бақылау жүйесі ретінде ұсынылған. Ұсынылған жүйе деректерді жинау модулін (ESP32 негізінде), DSP модулін (сандық сигналды өңдеу), интерфейс компонентін (Grafana) және дерекқорды (InfluxDB) қамтиды. Әдістеменің негізгі ерекшелігі - үш өзара перпендикуляр жазықтықта анықталатын үш дірілдік компонентті жазу функциясы бар сенсорды электр қозғалтқышының корпусына бекіту. Эксперименттік зерттеулер барысында бақылау жүйесінің дәлдігі мен өнімділік көрсеткіштері, соның ішінде RMS үдеуінің салыстырмалы қателігі (< 6%), өлшеудің қайталануы, сымсыз деректерді беру кідірісі (< 15 мс), жүйенің жауап беру уақыты (< 50 мс) және беру кезіндегі пакеттердің жоғалуы (0%) белгіленді. Кең жолақты сенсорды пайдалану мойынтіректердің тозуының бастапқы кезеңдеріне тән төмен және жоғары жиілікті ақауларды деректердің минималды жоғалуымен және жүйенің жауап беру уақытымен анықтауға мүмкіндік берді.

Ылғалды және күкіртті газдың шығынын дәл өлшеу мен бақылау қазіргі мұнай-газ өндіру, тасымалдау және дайындау жүйелерінің негізгі ғылыми-техникалық мәселелерінің бірі болып табылады. Нақты өндірістік жағдайларда табиғи және ілеспе газ бірфазалы орта ретінде кездеспейді және көбінесе су мен көмірсутекті конденсат сияқты сұйық компоненттерді қамтып, көпфазалы қоспа түзеді. Сұйық фазаның аз мөлшерінің өзі ағынның гидродинамикалық сипаттамаларын айтарлықтай өзгертеді және дәстүрлі газ шығынын өлшеу әдістерінде елеулі белгісіздіктердің пайда болуына әкеледі. Осы шолу мақаласында «газ - су» бинарлық жүйелеріндегі шығынды өлшеудің маңыздылығы қарастырылып, ылғалды газды өлшеу технологияларының классикалық тәсілдерден интеллектуалды өлшеу тұжырымдамаларына дейінгі эволюциясы талданады. Жұмыста ылғалды газ ағынының физикалық ерекшеліктері, соның ішінде фазалардың салыстырмалы жылдамдық айырмашылығы, ағын режимдерінің өзгергіштігі және сұйық жүктеменің өлшеу дәлдігіне әсері жинақталған. Дәстүрлі шығынөлшеу әдістерінің шектеулері жүйелік тұрғыдан қарастырылып, өлшеу қателіктерінің негізгі себебі жеке датчиктердің дәлдігі емес, көпфазалы ағын құрылымының динамикалық сипаты екені көрсетілген. Сонымен қатар, күкіртті газдарды өлшеу кезіндегі пайдалану қиындықтарына ерекше назар аударылған, себебі коррозия, сенсорлардың тозуы және ортаның термофизикалық қасиеттерінің өзгеруі өлшеу сенімділігін төмендетеді. Заманауи зерттеулерді талдау нәтижелері жеке аспаптардан ағын шығыны мен фазалық құрамын бір мезгілде анықтай алатын гибридті мультисенсорлық жүйелерге көшу үрдісін көрсетеді. Жасанды интеллект әдістерін, сигналдарды интеллектуалды өңдеуді және ағындардың цифрлық егіздерін пайдалану арқылы нақты уақыт режимінде ағын күйін анықтауға мүмкіндік беретін болашақ бағыттар қарастырылған. Болашақта ылғалды газды өлшеу жүйелері цифрлық мұнай-газ өндірісінің құрамдас бөлігі ретінде интеллектуалды мониторинг платформалары түрінде жұмыс істейтіні көрсетілген. Көпфизикалық өлшеулерді, заманауи деректерді өңдеу алгоритмдерін және машиналық оқытуды біріктіру фазаларды алдын ала бөлусіз көпфазалы ағындарды сенімді inline-өлшеуге мүмкіндік береді.

Мақала қазіргі Қазақстан әдебиетіндегі мифологиялық мотивтердің трансформациясын зерттеуге арналған. Зерттеудің өзектілігі қазақстандық жазушылардың тарихи жадыны, ұлттық бірегейлікті, экологиялық және өркениеттік дағдарыстарды көркемдік тұрғыдан пайымдаудың бір тәсілі ретінде мифологиялық модельдерге тұрақты түрде жүгінуімен айқындалады. Зерттеудің мақсаты - қазіргі Қазақстан прозасындағы дәстүрлі мифологиялық мотивтердің трансформациялануының негізгі тетіктерін анықтау және олардың көркемдік қызметтерін айқындау. Зерттеу материалы ретінде Әбдіжәміл Нұрпейісовтің, Аслан Жақсылықовтың, Николай Веревочкиннің шығармалары, сондай-ақ ұлттық мифологиялық дәстүр контексінде қарастырылатын қазіргі қазақ прозасының жекелеген мәтіндері алынды. Зерттеудің әдіснамалық негізін мифопоэтикалық, салыстырмалы-тарихи, құрылымдық- семантикалық, тарихи-генетикалық және интертекстуалдық әдістер құрады. Зерттеу нәтижелері қазіргі әдебиетте мифологиялық мотивтің өзгеріссіз қалпында қайталанбайтынын, керісінше модернизация, символизация, психологизация, тарихиландыру, экологияландыру, интертекстуализация және неомифологизация үдерістеріне ұшырайтынын көрсетеді. Су, жер, тас, жол, шекара, өлім мен қайта туу, жануар-делдал және сакралды кеңістік мифологемаларының неғұрлым өнімді екені анықталды. Ә. Нұрпейісовтің «Соңғы парыз» шығармасы негізінде ғарыштық тепе-теңдіктің бұзылуы туралы мифологиялық модельдің экологиялық мифке трансформациялануы; А. Жақсылықовтың «Поющие камни» («Ән салатын тастар») романында өтпелі кезең мотивінің психологизациялануы және ішкі дағдарыстың мифологизациялануы; Н. Веревочкиннің «Зуб мамонта (летопись мёртвого города)» («Мамонттың тісі (өлі қаланың шежіресі)») романында ақырзаман мотивінің тарихиландырылуы және өркениеттік кеңістіктің ыдырауы туралы мифтің қалыптасуы анықталды. Қазіргі қазақстандық неомифологизм ұлттық мәдени кодты әмбебап мифологиялық модельдермен ұштастыратын мәдени өзіндік рефлексияның бір түрі болып табылады деген қорытынды жасалды.

Мақала Даниил Андреевтің шығыс өлеңдер циклін, атап айтқанда «Пайғамбардың күміс түні» және «Палестина әуені» атты «Ғасырлар дауысы» жинағына енген шығармаларын зерттеуге арналған. Зерттеудің орталығында орыс ақынының мұсылмандық діни-мәдени дәстүрді игеру механизмдері мен оны жеке авторлық көркемдік жүйеге айналдыру тәсілдері жатыр. Жұмыстың өзектілігі әдебиеттанудағы имагологиялық тәсілдерді қайта қарау қажеттілігімен және Ресейдің көпмәдениетті кеңістігінде поэзияның өркениеттік диалог құралы ретіндегі рөлін айқындаумен негізделеді.

Бұрынғы зерттеулерден өзгешелігі, мұндағы еңбектер негізінен биографиялық немесе жалпы діни контекске назар аударса, бұл мақалада Андреевтің шығыс мәтіндеріне жүйелі-концешуалды талдау жасалып, олар экзотикалық ориенталистік стилизация ретінде емес, «өздік» және «жат» материалдың терең метафизикалық тоғысуының нәтижесі ретінде қарастырылады. Жаңашылдық - Құран мағыналарын поэтикалық бейімдеудің нақты тәсілдерін анықтаудан тұрады, бұл тәсілдер арқылы алынған бейнелер сыртқы сипаттан арылып, авторлық дүниетанымның органикалық бөлшегіне айналады.

Мақалада Андреевтің шығыс дереккөзінің сыртқы «жаттығын» ырғақтық-синтаксистік өлең құрылымы, қайталаулар мен үзілістер жүйесі арқылы қалай жеңетіні талданады; бұл тәсілдер мойындауыштық пен эпикалық кесектенудің әсерін туғызады. Құран мағыналарын беру тәсілдеріне, сондай-ақ шығыс дүниетанымын бейнелік жүйе мен кеңістіктік-уақыттық қатынастар деңгейінде қайта жаңғыртуға ерекше назар аударылады. Талдау барысында Д.Андреев көркем мәтінінің метафизикалық негізгі құрамдас бөліктері айқындалып, ақын шығармашылығындағы шығыс және құрандық сарындардың бейнелену ерекшелігі қарастырылады, сондай-ақ ақынның мұсылман Қасиетті кітабының негізгі мағыналарын пайдалануының құндылығы атап өтіледі.

Материал бірізді түрде баяндалады: имагологиялық мәселе мен әдіснамалық негіздерді (жүйелі- концептуалды тәсіл теориясы) қоюдан бастап, екі негізгі мәтінге толық поэтикалық талдау жүргізуге, содан кейін Андреев орыс және шығыс мәдени дәстүрлерінің тоғысында қалыптастыратын метафизикалық хронотоптың анықталған механизмдерін жинақтауға дейін ұсынылады.

Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, Андреевтің Құранды поэтикалық интерпретациясы тақырыптық дәйексөзге саятын емес, керісінше, кеңістік пен уақыт шекарасын кеңейтетін дербес көркемдік үлгіні қалыптастырады. Қалыптасқан шығыс-орыс мәдениетінің синтезі мәдениетаралық диалогты түсіну үшін маңызды эвристикалық әлеуетке ие, ал «жат» материалды бейімдеудің анықталған принциптері ориентальды поэзияның басқа үлгілерін талдауға қолданылуы мүмкін. Андреев шығармашылық динамикасын осы аспектіде одан әрі зерттеу ғылыми және практикалық тұрғыдан маңызды болып табылады.