ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚСТАН ӘДЕБИЕТІНДЕГІ МИФОЛОГИЯЛЫҚ МОТИВТЕРДІҢ ТРАНСФОРМАЦИЯМ

Мақала қазіргі Қазақстан әдебиетіндегі мифологиялық мотивтердің трансформациясын зерттеуге арналған. Зерттеудің өзектілігі қазақстандық жазушылардың тарихи жадыны, ұлттық бірегейлікті, экологиялық және өркениеттік дағдарыстарды көркемдік тұрғыдан пайымдаудың бір тәсілі ретінде мифологиялық модельдерге тұрақты түрде жүгінуімен айқындалады. Зерттеудің мақсаты - қазіргі Қазақстан прозасындағы дәстүрлі мифологиялық мотивтердің трансформациялануының негізгі тетіктерін анықтау және олардың көркемдік қызметтерін айқындау. Зерттеу материалы ретінде Әбдіжәміл Нұрпейісовтің, Аслан Жақсылықовтың, Николай Веревочкиннің шығармалары, сондай-ақ ұлттық мифологиялық дәстүр контексінде қарастырылатын қазіргі қазақ прозасының жекелеген мәтіндері алынды. Зерттеудің әдіснамалық негізін мифопоэтикалық, салыстырмалы-тарихи, құрылымдық- семантикалық, тарихи-генетикалық және интертекстуалдық әдістер құрады. Зерттеу нәтижелері қазіргі әдебиетте мифологиялық мотивтің өзгеріссіз қалпында қайталанбайтынын, керісінше модернизация, символизация, психологизация, тарихиландыру, экологияландыру, интертекстуализация және неомифологизация үдерістеріне ұшырайтынын көрсетеді. Су, жер, тас, жол, шекара, өлім мен қайта туу, жануар-делдал және сакралды кеңістік мифологемаларының неғұрлым өнімді екені анықталды. Ә. Нұрпейісовтің «Соңғы парыз» шығармасы негізінде ғарыштық тепе-теңдіктің бұзылуы туралы мифологиялық модельдің экологиялық мифке трансформациялануы; А. Жақсылықовтың «Поющие камни» («Ән салатын тастар») романында өтпелі кезең мотивінің психологизациялануы және ішкі дағдарыстың мифологизациялануы; Н. Веревочкиннің «Зуб мамонта (летопись мёртвого города)» («Мамонттың тісі (өлі қаланың шежіресі)») романында ақырзаман мотивінің тарихиландырылуы және өркениеттік кеңістіктің ыдырауы туралы мифтің қалыптасуы анықталды. Қазіргі қазақстандық неомифологизм ұлттық мәдени кодты әмбебап мифологиялық модельдермен ұштастыратын мәдени өзіндік рефлексияның бір түрі болып табылады деген қорытынды жасалды.

1. Мелетинский Е.М. Поэтика мифа / Е.М. Мелетинский. - М.: Наука, 1976. - 407 с.

2. Элиаде М. Аспекты мифа / М. Элиаде; пер. с фр. - М.: Академический проект, 2001. - 239 с.

3. Топоров В.Н. Миф. Ритуал. Символ. Образ: исследования в области мифопоэтического / B. Н. Топоров. - М.: Прогресс: Культура, 1995. - 624 с.

4. Алтыбаева С.М. Неомифологизм современной казахской прозы: поликультурный дискурс и поиск художественной перспективы / С.М. Алтыбаева // Respectus Philologicus. - 2011. - № 20 (25).- С. 27-39.

5. Жарылгапов Ж.Ж. Особенности течения неомифологизма в национальной прозе / Ж.Ж. Жарылгапов // Вестник Карагандинского государственного университета. Серия «Филология». - 2012. - № 2 (66). - С. 75-79.

6. Мифологизм современной казахстанской прозы: лексико-семантический аспект / Р.У. Шанаев, Б.У. Джолдасбекова, Э.Т. Какильбаева [и др.] // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Теория языка. Семиотика. Семантика. - 2023. - Т. 14, № 1. - С. 208-230. - DOI https://doi.org/10.22363/2313-2299-2023-14-1-208-230.

7. Исмаилова Ш. Мифопоэтический анализ казахской повести второй половины ХХ века / Ш. Исмаилова, Ж. Баянбаева // Eurasian Journal of Philology: Science and Education. - 2023. - Т. 189, № 1. - С. 157-163. - DOI https://doi.org/10.26577/EJPh.2023.v189.i1.ph1.

8. Алтыбаева С.М. Современная казахская проза: анализ, интерпретация, постижение / C. М. Алтыбаева. - Алматы: Ұлағат, 2011. - 127 с.

9. Лотман Ю.М. Литература и мифы / Ю.М. Лотман, З.Г. Минц, Е.М. Мелетинский // Мифы народов мира: энциклопедия: в 2 т. - М.: Советская энциклопедия, 1982. - Т. 2. - С. 58-65.

10. Аверинцев С.С. Заметки к будущей классификации типов символа / С.С. Аверинцев // Проблемы изучения культурного наследия. - М.: Наука, 1985. - С. 297-303.

11. Қасқабасов С.А. Таңдамалы. Үшінші том. Фольклорная проза казахов. Избранные исследования / С.А. Қасқабасов. - Астана: Фолиант, 2014. - 424 с.

12. Турсунов Е.Д. Древнетюркский фольклор: истоки и становление / Е.Д. Турсунов. - Алматы: Дайк-Пресс, 2001. - 172 с.

13. Жарылгапов Ж.Ж. Взаимосвязь между мифом и письменной литературой / Ж.Ж. Жарылгапов, А. Рахимжанова // European Researcher. - 2013. - Т. 50, № 5-3. - С. 1465-1471.

14. Жанысбекова Э.Т. Мифологические образы и мотивы в современной казахстанской прозе: дис. ... доктора философии (PhD): 6D020500 - Филология / Э.Т. Жанысбекова. - Алматы, 2018. - 161 с. 15. Алтыбаева С.М. Мифо-фольклорные инсталляции в структуре художественного текста / С.М. Алтыбаева, Е.С. Сагындыков // Филологический аспект. - 2019. - № 7 (51). - С. 153-163.

15. Нурпеисов А. Последний долг: роман / А. Нурпеисов. - Алматы: Жазушы, 2000. - 544 с.

16. Жаксылыков А.Ж. Поющие камни: роман / А.Ж. Жаксылыков // Сны окаянных. - Алматы: Жазушы, 2001. - 480 с.

17. Веревочкин Н. Зуб мамонта (летопись мёртвого города): роман / Н. Веревочкин. - Алматы: Жазушы, 2007. - 320 с.

18. Жанайдаров О. Мифы Древнего Казахстана: детская энциклопедия Казахстана / О. Жанайдаров.- Алматы: Аруна, 2006. - 245, [7] с.: ил.

19. Кондыбай С. Казахская мифология: краткий словарь / С. Кондыбай. - Алматы: Нурлы Алем, 2005. - 272 с.

20. Кемелбаева А. Тобылғысай: повесть және әңгімелер / А. Кемелбаева. - Астана: Елорда, 2001. - 120 с. - (Отырар кітапханасы).

21. Кемелбаева А. Тырнақ: әңгіме [Электронный ресурс] / А. Кемелбаева // Abai.kz. - 2022. - 12 дек URL: https://abai.kz/post/161887 (дата обращения: 14.09.2026).