ЖОҒАРЫ ОҚУ ОРНЫ ОҚЫТУШЫЛАРЫНЫҢ ДЕНСАУЛЫҚ ДЕҢГЕИІН АНЫҚТАУДАҒЫ БИОЛОГИЯЛЫҚ ЖАСТЫҢ МАҢЫЗЫ

Мақалада ЖОО оқытушыларының денсаулық деңгейлері зерттелеген. Зерттеу жұмыстарында оқытушылардан анонимді сауалнама алынды және олардың физиологиялық көрсеткіштері зерделенді. Зерттеуге 186 оқытушы қатысты. Олардың 127-сі Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды ұлттық зерттеу университетінің оқытушылары, ал 59-ы Алтай мемлекеттік университетінен. Зерттеу жұмыстары қашықтықтан оқуға көшкен пандемия кезінде (Covid-19) және пандемия аяқталған соң жүргізілді. Оқытушылардың биологиялық жастарын есептеп шығару үшін дене салмағы, артериялық қысым, статикалық теп-теңдік пен оқытушының өз денсаулығын бағалау жүйесі қолданылды. Нәтижесінде университет оқытушыларының биологиялық жастарының дербес көрсеткіштері мен болуы керек жас дәрежесі анықталды. Зерттелген оқытушылардың 22,58% қартаю процесі баяу жүріп жатқан болса, 25,27% нормаға сәйкес, ал 52,1% қартаю процесі қарқынды өтуде. Сонымен қатар, екі университет оқытушыларының қартаю процесінде айырмашылық байқалды. Бөкетов университеті оқытушыларында қартаю процесі 55,9% құраса, Алтай университетінің оқытушыларындағы бұл көрсеткіш 44% болды және оған Бөкетов университетіндегі зерттеу жұмыстарының пандемия кезінде жүргізілгені әсер етті деуге болады. Г ормандар еркектер мен әйелдердің ағзаларына әртүрлі әсер ететіндіктен, олардың ағзаларындағы қартаю процесі де әртүрлі болады. Мысалы, Бөкетов университеті ер оқытушыларының тәуекел тобына жататындар 79,37% болса, әйелдерде 32,78% болды. Алтай университетінің ер оқытушыларында бұл көрсеткіштер тиісінше 66,67% және 31,58% құрады. Зерттеу жұмыстары көрсеткендей, оқытушылардың денсаулықтарына пандемия айтарлықтай әсер етеді. Оған еркектер мен әйелдердің ағзаларындағы морфологиялық-функционалдық айырмашылықтар да себеп бола алады.

1. Биологический возраст и старение: возможности определения и пути коррекции: руководство. Кишкун А.А. 2008. - 976 с. - ISBN 978-5-9704-0786-8.

2. Markelj, N., Kovač, M., Leskošek, B., & Jurak, G. (2024). Occupational health disorders among physical education teachers compared to classroom and subject specialist teachers. Frontiers in Public Health, 12, Article 1390424. https://doi.org/10.3389/fpubh.2024.1390424

3. Issayeva S.M. Contemporary view at sarcopenia (literature review) / S.M. Issayeva, M.A. Bissembay // Medicine. - 2019. - V.3(201). - P.61-65.

4. Gao, X., Cheng, M., & Zhang, R. (2024). The relationship between physical activity and the health of primary and secondary school teachers: The chain mediating effects of body image and self-efficacy. BMC Public Health, 24, 562. https://doi.org/10.1186/s12889-024-17914-2

5. С.Г. Абрамович, И.М. Михалевич, А.В. Щербакова, Н.А. Холмогоров. Способ определения биологического возраста человека //Медицинский журнал, 2014, № 1.-с.45-48.

6. Гурьева, А. Б., Алексеева, В. А., Петрова, П. Г., & Николаев, В. Г. (2015). Характеристика биологического возраста женщин-якуток разных возрастных групп. Современные проблемы науки и образования, (6). https://science-education.ru/ru/article/view?id=23818.

7. Westphal, A., Kalinowski, E., Hoferichter, C. J., & Vock, M. (2022). K–12 teachers' stress and burnout during the COVID-19 pandemic: A systematic review. Frontiers in Psychology, 13, 920326. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.920326

8. Grabara, M. (2023). The association between physical activity and musculoskeletal disorders: A cross-sectional study of teachers. PeerJ, 11, e14872. https://doi.org/10.7717/peerj.14872

9. Рахимжанова А.Р., Тнимова Г.Т., Курбанова Г.Д., Карабаева А.Б. Методология и методы исследования интегрального здоровья индивида. - Методическое пособие- практикум. - Павлодар, 2014. -66с.

10. Gómez-Domínguez, V., Navarro-Mateu, D., Prado-Gascó, V. J., & Gómez-Domínguez, T. (2022). How Much Do We Care about Teacher Burnout during the Pandemic: A Bibliometric Review. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(12), 7134. https://doi.org/10.3390/ijerph19127134

11. Yingying, S., Khaizer Omar, M., & Ismail, N. (2025). Job stress and burnout among lecturers: a systematic literature review and meta-analysis. Frontiers in Psychology. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2025.1673812

12. Войтенко В.П. Биологический возраст. Наследственность и старение. Войтенко В.П., Полюхов А.М., Барбарук Л.Г. и др. Войтенко В.П., Полюхов А.М., Барбарук Л.Г. и др. // Геронтология и гериатрия / - Киев, 1984,- С. 5-15.

13. В. И. Донцов, В. Н. Крутько. Биологический возраст как метод системной оценки онтогенетических изменений состояния организма. онтогенез, 2015, том 46, № 5, с. 295–303. Институт системного анализа РАН 117312, Москва, пр. 60летия Октября.

14. Салагай, Ю. В. Оценка стресс-факторов в профессиональной деятельности преподавателей высшей школы / Ю. В. Салагай, Л. Г. Галина // Известия Саратовского университета. Новая серия. Серия: Акмеология образования. Психология обучения. Педагогика. - 2020. - Т. 10, № 3. - С. 299-306.

15. Липатов, В. А., Крамер, Л. А. (2020). Физиологические особенности организма преподавателей в условиях дистанционного обучения. Вестник Санкт-Петербургского университета, 23(4), 532-536

16. Гусев, В. В., Лемешевский, В. В., Шлайн, В. Е. и др. (2020). Изменение физиологического состояния преподавателей в условиях перехода на дистанционное обучение. Российский физиологический журнал имени И. М. Сеченова, 106(6), 835-840.

17. Agyapong, B., Obuobi-Donkor, G., Burback, L., & Wei, Y. (2022). Stress, Burnout, Anxiety and Depression among Teachers: A Scoping Review. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(17), 10706. https://doi.org/10.3390/ijerph191710706

18. Zhao, W., Liao, X., Li, Q., Jiang, W., & Ding, W. (2021). The Relationship Between Teacher Job Stress and Burnout: A Moderated Mediation Model. Frontiers in Psychology, 12, Article 784243. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.784243

19. Myrzabayev, A., Kabdolla, Y., Tnimova, G., Sokolova, G., Bodeyev, M., Sivolobova, O., & Kuznetsova, L. (2023). The Pre-Nosological Diagnostics of Integral Health of a University Professor. Bangladesh Journal of Medical Science, 22(2), 432–441. https://doi.org/10.3329/bjms.v22i2.65008

20. Braun, S. S., & Roeser, R. W. (2025). Conceptualizing teachers’ occupational health and personal well-being for research on adult SEL: The domain-specific valence model. Social and Emotional Learning: Research, Practice, and Policy. https://doi.org/10.1016/j.sel.2025.100157

21. Tahernejad, S. et al. (2024). Musculoskeletal disorders among teachers: a systematic review and meta-analysis. Frontiers in Public Health. https://doi.org/10.3389/fpubh.2024.1399552