CHELIDONIUM MAJUS L. ӨСІМДІГІНІҢ ГИДРОЭТАНОЛ ЭКСТРАКТІСІНІҢ КАРТОП FUSARIUM SPP ҚАРСЫ АНТИФУНГАЛЬДЫҚ БЕЛСЕНДІЛІГІ ЖӘНЕ GC-MS ПРОФИЛІ

Мақалада Күнгей Алатау (Қазақстан) жотасының биік таулы жағдайларында жиналған Chelidonium majus L. гидроэтанолдық сығындысының алдын ала GC-MS-профилі және антифунгальдық белсенділігі ұсынылған. Антифунгалдық белсенділік фузариоздық зақымдану белгілері бар картоп түйнектерінен бөлініп алынған Fusarium spp. изоляттарына қатысты in vitro жағдайында бағаланды. Экстрактілер 70% этанолды пайдалана отырып, Сокслет әдісімен алынды. Мицелийлік өсу ауданы ImageJ бағдарламасы арқылы цифрлық кескіндерді талдау негізінде анықталды. Эксперимент төрт қайталымда жүргізілді (n = 4). C. majus №1 гидроэтанолды экстрактісі қолданылған нұсқада Fusarium spp. мицелийлік өсу ауданы 60,25 ± 4,08% құрады, ал 70% этанолдан тұратын еріткіш бақылауында бұл көрсеткіш 72,50 ± 2,65% болды. Еріткіш бақылауымен салыстырғанда мицелийлік өсудің тежелуі 16,9% құрады. GC-MS әдісімен экстракт құрамынан 11 қосылыс болжамды түрде идентификацияланды. Олардың едәуір бөлігін қанықпаған май қышқылдарының этил эфирлері (43,4%), фитол (13,8%) және 4H-Bis[1,3]benzodioxolo [5,6-a:4’,5’- g]quinolizine, 6,7,12b,13-tetrahydro-, (±)- (30,2%) құрады. Қосылыстар масс-спектрлердің кітапханалық сәйкестігі негізінде анықталды. Алынған нәтижелер C. majus гидроэтанолды экстрактісінің Fusarium spp. мицелийлік өсуіне қатысты ингибиторлық белсенділігін көрсетеді және оның антифунгалдық қасиеттерін одан әрі зерттеу қажеттілігін негіздейді.

1. Zare G., Diker N.Y., Arituluk Z.C., Tatli Cankaya I.I. Chelidonium majus L. (Papaveraceae) morphology, anatomy and traditional medicinal uses in Turkey // Istanbul Journal of Pharmacy. – 2021. – Vol. 51. – № 1. – P. 123–132. DOI: 10.26650/IstanbulJPharm.2020.0074.

2. Samatadze T.E., Yurkevich O.Y., Hazieva F.M., Konyaeva E.A., Morozov A.I., Zoshchuk S.A., Amosova A.V., Muravenko O.V. Agro-Morphological, Microanatomical and Molecular Cytogenetic Characterization of the Medicinal Plant Chelidonium majus L. // Plants. – 2020. – Vol. 9. – P. 1396. DOI: 10.3390/plants9101396.

3. Romanu R., Liga S., Tripon M.R., Huiban F., Iliescu D., Dehelean C.A., Camelia T. Chelidonium majus L.: A Current Perspective on Isoquinoline Alkaloids, Emerging Phytochemicals, Alkaloid Biosynthesis, and Biological Activities // Plants. – 2025. – Vol. 14. – P. 2627. DOI: 10.3390/plants14172627.

4. Li X.L., Sun Y.P., Wang M., Wang Z.B., Kuang H.X. Alkaloids in Chelidonium majus L.: A review of its phytochemistry, pharmacology and toxicology // Frontiers in Pharmacology. – 2024. – Vol. 15. – P. 1440979. DOI: 10.3389/fphar.2024.1440979.

5. Borges A., Calvo M.L.M., Vaz J.A., Calhelha R.C. Enhancing wound healing: A comprehensive review of sericin and Chelidonium majus L. as potential dressings // Materials. – 2024. – Vol. 17. – P. 4199. DOI: 10.3390/ma17174199.

6. Мухтубаева С.К., Достемесова А.Б., Избастина К.С., Кобланова С.А., Жумабекова Б.К., Абдукадирова Ж.А. Оценка запасов основных видов лекарственных растений восточной части хребта Кунгей Алатау // Вестник КазНУ. Экология сериясы. – 2025. №3 (84). – С. 133-148. DOI: 10.26577/EJE202584313

7. Nawrot R., Lippmann R., Matros A., Musidlak O., Nowicki G., Mock H.P. Proteomic comparison of Chelidonium majus L. latex in different phases of plant development // Plant Physiology and Biochemistry. – 2017. – Vol. 112. – P. 312–325. DOI: 10.1016/j.plaphy.2017.01.010.

8. Nawrot J., Wilk-Jędrusik M., Nawrot S., Nawrot K., Wilk B., Dawid-Pać R., Urbańska M., Micek I., Nowak G., Gornowicz-Porowska J. Milky Sap of Greater Celandine (Chelidonium majus L.) and Anti-Viral Properties // International Journal of Environmental Research and Public Health. – 2020. – Vol. 17. – № 5. – P. 1540. DOI: 10.3390/ijerph17051540.

9. Chen P., Ji X.Y., Feng J.T., Wang X.Q., Zhang B. The Synergistic Mechanism of Chelidonium majus Alkaloids on Melanoma Treatment via a Multi-Strategy Insight // Molecules. – 2024. – Vol. 29. – P. 5412. DOI: 10.3390/molecules29225412.

10. Gardin N.E., Braga A.J. Greater celandine (Chelidonium majus L.) for COVID-19: A twenty-case series // Phytotherapy Research. – 2021. – Vol. 35. – № 7. – P. 3792–3798. DOI: 10.1002/ptr.7085.

11. Stefanowski N., Tkachenko H., Osmólska U., Kurhaluk N. Dose-dependent alterations in the biomarkers of lipid and protein oxidation in the blood of patients with type 2 diabetes mellitus after in vitro incubation with extracts of Chelidonium majus L. // Agrobiodiversity for Improving Nutrition, Health and Life Quality. – 2022. – Vol. 6. – № 2. DOI: 10.15414/ainhlq.2022.0020.

12. Nawrot R., Warowicka A., Rudzki P.J., Musidlak O., Dolata K.M., Musijowski J., Stolarczyk E.U., Goździcka-Józefiak A. Combined Protein and Alkaloid Research of Chelidonium majus Latex Reveals CmMLP1 Accompanied by Alkaloids with Cytotoxic Potential to Human Cervical Carcinoma Cells // International Journal of Molecular Sciences. – 2021. – Vol. 22. – № 21. – P. 11838. DOI: 10.3390/ijms222111838.

13. Pantano F., Mannocchi G., Marinelli E., Gentili S., Graziano S., Busardò F.P., Di Luca N.M. Hepatotoxicity induced by greater celandine (Chelidonium majus L.): A review of the literature // European Review for Medical and Pharmacological Sciences. – 2017. – Vol. 21. – № 1. – P. 46–52.

14. Guo W., Lu X., Liu B., Yan H., Feng J. Anti-TMV activity and mode of action of three alkaloids isolated from Chelidonium majus // Pest Management Science. – 2021. – Vol. 77. – № 1. – P. 510–517. DOI: 10.1002/ps.6049.

15. Rahmonov O., Środek D., Pytel S., Makieieva N., Kupka T. Relationships between Heavy Metal Concentrations in Greater Celandine (Chelidonium majus L.) Tissues and Soil in Urban Parks // International Journal of Environmental Research and Public Health. – 2023. – Vol. 20. – P. 3887. DOI: 10.3390/ijerph20053887.

16. Qi J., Zhang X., Guo X., Yang Y., Fan X., Han Y., Liu Y. Evaluation of the in vitro and in vivo antimicrobial activity of alkaloids prepared from Chelidonium majus L. using MRSA-infected C. elegans as a model host // Fitoterapia. – 2024. – Vol. 175. – P. 105944. DOI: 10.1016/j.fitote.2024.105944.

17. Topor G., Stanescu C., Buzia O.D., Forna D.A., Serban C. Antimicrobial activity of Chelidonium majus L. // Romanian Journal of Oral Rehabilitation. – 2024. – Vol. 16. – № 3. – P. 678. DOI: 10.6261/RJOR.2024.3.16.68.

18. Buzia O.D., Ion G.M., Earar K., Gurau G., Mardare N. Antimicrobial activity of Chelidonium majus L. // Medical Materials. – 2022. – № 2. – P. 31–38. DOI: 10.36868/medmater.2022.02.01.031.

19. Izbastina K.S., Mukhtubayeva S.K., Dostemessova A., Kurmanbayeva M., Sitpayeva G., Ishmuratova M., Inelova Z., Sharipova (Zhumagul) M., Zhumadina S. Current State of Chelidonium majus L. (Papaveraceae) Populations in the Eastern Part of the Kungey Alatau Ridge (Southeastern Kazakhstan) // Diversity. – 2026. – Vol. 18. – № 3. – P. 191. DOI: 10.3390/d18030191.

20. Sevindik M., et al. Biological activities of ethanol extracts of Hericium erinaceus obtained as a result of optimization analysis // Foods. – 2024. – Vol. 13. – № 10. – P. 1560. DOI: 10.3390/foods13101560.

21. Schneider C.A., Rasband W.S., Eliceiri K.W. NIH Image to ImageJ: 25 years of image analysis. Nature Methods. 2012. Vol. 9, No. 7. P. 671-675. DOI: 10.1038/nmeth.2089.

22. Onufrak A.J., Gazis R., Gwinn K., Klingeman W., Khodaei S., Perez Oñate L.I., Finnell A., Givens S., Chen C., Holdridge D.R., Hadziabdic D. Potential biological control agents of Geosmithia morbida restrict fungal pathogen growth via mycoparasitism and antibiosis. BioControl. 2024. Vol. 69. P. 661-674. DOI: 10.1007/s10526-024-10277-y.

23. Dostemessova A.B., Ametov A.A., Kurmanbayeva M.S., Izbastina K.S. Biomorphological and phytochemical parameters of Chelidonium majus L. in the conditions of Kungei-Alatau // Fundamental and Experimental Biology. – 2023. – Vol. 28. – № 3. – P. 57–67. DOI: 10.31489/2023BMG3/57-67.

24. Colombo M.L., Bosisio E. Pharmacological activities of Chelidonium majus L. (Papaveraceae) // Pharmacological Research. – 1996. – Vol. 33. – № 2. – P. 127–134. DOI: 10.1006/phrs.1996.0019.

25. Zielińska S., Jezierska-Domaradzka A., Wójciak-Kosior M., Sowa I., Junka A., Matkowski A.M. Greater Celandine's Ups and Downs – 21 Centuries of Medicinal Uses of Chelidonium majus from the Viewpoint of Today's Pharmacology // Frontiers in Pharmacology. – 2018. – Vol. 9. – P. 299. DOI: 10.3389/fphar.2018.00299.

26. Gilca M., Gaman L., Panait E., Stoian I., Atanasiu V. Chelidonium majus – an integrative review: Traditional knowledge versus modern findings // Forschende Komplementärmedizin. – 2010. – Vol. 17. – № 5. – P. 241–248. DOI: 10.1159/000321397.

27. Matos O.C., Baeta J., Silva M.J., Pinto Ricardo C. Sensitivity of Fusarium strains to Chelidonium majus L. extracts. Journal of Ethnopharmacology. 1999. Vol. 66, No. 2. P. 151-158. DOI: 10.1016/S0378-8741(98)00183-4.

28. Pârvu M., Pârvu A.E., Crăciun C., Barbu-Tudoran L., Tămaş M. Antifungal Activities of Chelidonium majus Extract on Botrytis cinerea in vitro and Ultrastructural Changes in its Conidia. Journal of Phytopathology. 2008. Vol. 156. P. 550-552. DOI: 10.1111/j.1439-0434.2008.01410.x.