КӨКЖОН ФОСФОРИТ КЕН ОРЫНДАРЫНЫҢ ТЕХНОГЕНДІ БҮЛІНГЕН ЛАНДШАФТАРЫНДАҒЫ АЛҒАШҚЫ ТОПЫРАҚТҮЗІЛУ ҮРДІСТЕРІ
Аннотация
Көкжон фосфорит кен орындарының техногенді үйінділерінде алғашқы топырақ түзілу үрдістері бойынша зерттеу жұмыстары жүргізілді. Өсімдік жамылғысынан айырылған техногенді бүлінген жерлердің үлкен аудандары атмосфераға көміртегі шығарындыларының негізгі аймағы болып табылады. Бұл үрдістер биосферадағы жаһандық өзгерістердің өсуіне алып келдеді. Көкжон кен орындарынында табиғи жолмен өскен өсімдіктердің түрлері мен топырақтүзілу үрдісіндегі рөлін зерттеу барысында үйінді аумағының негізгі бөлігінде бастапқы эмбриоземдардың өсіп жатқаны байқалады. Кен орындарының үйінділерінде өсімдік жамылғысының қалпына келуі табиғи жолмен қалыптасуда және топырақ түзілу үрдістері алғашқы кезеңде. Бұл біріншіден облыстың құрғақ климаттық жағдайына, екіншіден, топырақ қалыптастыратын субстраттардың (жоғары тығыздығы мен тастығы) қолайсыз қасиеттеріне байланысты. Үйіндідегі бастапқы топырақтүзілу кезеңіндегі топырақтың биологиялық белсенділігі өте төмен деңгейде, сондай – ақ үйінділерді өсімдіктердің табиғи жолмен қалпына келуі арқылы игеру үлкен қиндықтар тудырады. Алынған үлгілерде микромезофауналар аз мөлшерде кездеседі. Олар, Isotoma, Onychiurus, Hypogastrura және сауытты кенелер (Oribatea). Мезофаунаның өкілдерінің туысынан Hemiptera анықталынды. Олар жиі және ірі кластерлерде жиналады. Мицилиальдық саңырауқұлақтар арасында – Penicillius, Aspergillius түрлері басым болды. Бактерия, актиномицет және жіп тәрізді саңырауқұлақтар санының ең үлкен мәндері 0 – 5 см тереңдікте (5 – 10 см) кездеседі, олардың саны табиғи түрде төменгі қабаттарға қарай азайғаны байқалады.
Авторлар туралы
М. ТоқтарҚазақстан
Пертропавл
Г. Ло Папа
Қазақстан
Пертропавл
А. С. Шаяхметова
Қазақстан
Пертропавл
С. Даззи
Италия
Ф. Е. Козыбаева
Қазақстан
Алматы
Әдебиет тізімі
1. Cooke J.A, Johnson M.S (2002) Ecological restoration of land with particular reference to the mining of metals and industrial minerals: a review of theory and practice. Environmental Reviews 10:41 – 71.
2. Li M.S (2006) Ecological restoration of mine land with particular reference to the metaliferous mine wasteland in China: a review of research and practice. Science of the Total Environment 357:38 – 53.
3. Maciak F., 1996. The Protection and Restoration of the Environment. Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego, Warszawa, Poland.
4. Puziewicz J., Zainoun K., Bril H., 2007. Primary phases in pyrometallurgical slags from a zinc – smelting waste dump _Swie˛tochłowice, Upper Silesia, Poland. Can. Mineral. 45, 1189 – 1200.
5. World Bank Group, 1999. Pollution Prevention and Abatement Handbook Toward Cleaner Production. The International Bank for Reconstruction and Development / The World Bank, Washington, USA.
6. Backor M., Fahselt D., 2004. Physiological attributes of the lichen Cladonia pleurota in heavy metal – rich and control sites near Sudbury (Ontario Canada). Environ. Exp. Bot. 52, 149 – 159.
7. Mirzayev G.G., Ivanov B.A., Shcherbakov V.M., Proskuriakov N.M. Ecology of mining // Textbook for universities. – M .: Nedra. 1991. – 320 p.
8. Mining and technical characteristics of the enterprise Kokdzhon (Materials of Kazphosphate, 2008).
9. Dubinin A.A. Justification of potential possibility of development of the site Kesik Tobe in Kokdzhon field // Proceedings of the International scientific and practical conference «Assurance of ecological safety – the way to sustainable development of Kazakhstan. February 23 – 24, 2010». – Taraz «Senim». 2010. – S. 232 – 235.
10. Arinushkina E.V., 1961. Handbook on the Chemical Analysis of Soils. Mosk. Gos.Univ., Moscow.
11. Kaczynski N.A. Mechanical and micro – aggregate soil structure, methods of its study. M. 1958. 188 – p.
12. Zatula E.D. and Prozhorina T.I., Methods for the determination of total carbonates in soils. In Chemical analysis, 2008 U.D.C.02.2 (301.7), pp. 23 – 28.
13. Radov A.S., Pustovoy I.V., and Korol'kov A.B., Methods for the determination of total potassium in soils, in Practicum on agrochemicals, 1965 U.D.C. 631.8.(075. 8), pp.177 – 178.
14. Shein E.V., Goncharov V. M., Agrophysics. 2006.UDK 631 (075.8) 15 – 52.
15. Gilyarov M.S. Zoological method of soil diagnostics, 1969. 277 – p.
16. Mishustin E.N., Emtsev V.T., Microbiology. M., «Kolos».
17. Beadle K.L. Analysis of plant growth / K.L. Biddle // Photosynthesis and biological productivity: methods and definitions: articles. – M .: Agropromizdat, 1989. – P. 53 – 61.
18. Toktar M., Papa G.Lo., Kozybayeva F.E., Dazzi C. Soils and plants in an anthropogenic dump of the kokdzhon phosphorite mine (kazakhstan) EQA – Environmental quality / Qualité de l’Environnement / Qualità ambientale, 26 (2017) 13 – 22.
19. Androkhanov V.A., Kulyapin E.D., Kurachev V.M. The soils of technogenic landscapes: genesis and evolution. – Novosibirsk. 2004. – 149 p.
20. Androkhanov V.A., Kurachev V.M. Soil – ecological condition of technogenic terrains: dynamics and evaluation. Novosibirsk: Publishing House of SB RAS. 2010. – 224 p.
21. Kurachev V.M., Androkhanov V.A. Soil classification in technogenic terrains. – SEZH. N. 2, 2002. – p. 255 – 261.
22. Gorlov V.D., Lozanovskaya I.N. Biological and environmental remediation criteria.
23. Kozybayeva F.E., Beiseyeva G.B., Azhikina N.J., Abdresheva M.B., Toktar M. Processes of soil formation on dumps of phosphorite deposit «Kokdzhon» in Zhambyl region // IX Russian scientific conference with international participation «Biological remediation and monitoring of disturbed land» – Yekaterinburg, 20 – 25 August 2012. – P. 125 – 127.
24. Androkhanov V.A., Ovsyannikov S.V., Kurachev V. M. Tehnosoils: propertis, regimes functioning. – Novosibirsk: Nauka.2000. – 200 p.
25. Polokhin O.V. Size distribution of different aged embryosoils of technogenic terrains KATEK // Soils – national treasure of Russia: Materials of 4th Congress of Dokuchaev Society of Soil Scientists. – Novosibirsk. 2004. – 569p.
26. Androkhanov V.A., Ovsyannikov S.V., Kurachev V. M. Tehnosoils: propertis, regimes functioning. – Novosibirsk: Nauka.2000. – 200 p.
27. Fatkulin F.A. Energy of humus accumulation in technogenic terrains of Kuzbass // Soil formation in technogenic terrains. – Novosibirsk. Nauka. 1979. – P. 203 – 212.
28. Trofimov S.S., Naplekova N.N. and others. Humus formation in technogenic ecosystems. – Novosibirsk. Nauka. 1986 – 126 p.
29. Makhonina G.I. Environmental aspects of soil formation in technogenic ecosystems in the Urals. – Ekaterinburg. 2003. – 356 p.
30. Trofimov S.S., Fatkulin F.A. The composition of humus in young soils in moldboard – mining terrains of Central and Southern Kuzbass // Restoration of technogenic terrains of Siberia. – Novosibirsk: Nauka. 1977. – P. 113 – 119.
31. Naumov A.V., Naumova E.N . Decay of plant root mass in «young» soils in KATEK // Soil science. – 1993. – № 5. – P. 47 – 55.
32. Toktar M., Papa G. Lo., Kozybayeva F.E., Dazzi C. Ecological restoration in contaminated soils of Kokzhon phosphate mining area (Zhambyl region, Kazakhstan) // 2016. – c. 1 – 3.
33. Kozybayeva F.E., Toktar M., Abdresheva M., Molzhigitova A. Soil formation and evaluation of soil and environmental functions in technogenic terrains // International Scientific Conference. 15 Dokuchaev youth readings dedicated to 150th anniversary of R.V. Rizpolozhenskiy «Soil as a natural biogeomembrane» St. Petersburg. March 1 – 3, 2012. – St. Petersburg. 2012. – P.284 – 286.
34. Lavelle P., Bignell D., Lepage M. Soil function in a changing world: the role of invertebrate ecosystem engineers // European Journal of soil biology. – 1997. – Vol. 33. – P. 159 – 193.
35. Gilyarov M.S. Zoological method of soil diagnosis. – M .: Nauka. 1965. – 275 p.
36. Zhukov A.V., Zhukova V.V. Ecomorphic spectrum of earthworms complexes in zoological soil diagnostics // Herald Dnepropetrovsk Univ. Biology and Ecology. – 1997 – Vol. 3. – P. 216 – 221.
37. Bellegarde A.L. Forest vegetation of the southeast of Ukraine. – K .: Publishing House of Kiev State. Univ. 1950. – 294 p.
38. Zhukov A.V. Products and diversity of soil fauna complexes ... soil in steppe Dnieper area: Author. Dis. Cand. Biol. Sciences. D.: 1996. – 22 p.
39. Gilyarov M.S., Striganova B.R. Quantitative methods in soil zoology. – M .: Nauka. 1987. – 288 p.
40. Gilyarov M.S. Zoological method of soil diagnosis. – M .: Nauka. 1965. – 275 p.
41. Gilyarov M.S., Striganova B.R. Quantitative methods in soil zoology. – M .: Nauka. 1987. – 288 p.
42. Sukachev V.N. Biogeocoenosis as expression of interaction of living and inanimate nature on surface of the Earth: correlation between the concepts «biogeocoenosis», «ecosystem», «geographical landscape» and «phase» // Basics of forest biogeocenology / ed. V.N. Sukachev, N.V. Dylis. – M .: Nauka. 1964. – P. 5 – 49.
Рецензия
Дәйектеу үшін:
Тоқтар М., Ло Папа Г., Шаяхметова А.С., Даззи С., Козыбаева Ф.Е. КӨКЖОН ФОСФОРИТ КЕН ОРЫНДАРЫНЫҢ ТЕХНОГЕНДІ БҮЛІНГЕН ЛАНДШАФТАРЫНДАҒЫ АЛҒАШҚЫ ТОПЫРАҚТҮЗІЛУ ҮРДІСТЕРІ. М. Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан Университетінің Хабаршысы. 2019;(2 (43)):7-21.
For citation:
Toktar M., Lo Papa G., Shayakhmetova A.S., Dazzi C., Kozybayeva F.E. THE PRIMARY PROCESSES OF SOIL FORMATION IN TECHNOGENICALLY DISTURBED TERRAINS OF KOKZHON PHOSPHORITE DEPOSIT. Vestnik of M. Kozybayev North Kazakhstan University. 2019;(2 (43)):7-21.