ІЛЕ АЛАТАУЫНЫҢ ЭНДЕМИКАЛЫҚ ТҮРЛЕРІ (CRATAEGUS DSUNGARICA, ROSA WEBBIANA, BERBERIS HETEROPODA) ЖАПЫРАҚТАРЫНЫҢ ЭТАНОЛДЫ ЭКСТРАКТЫЛАРЫНЫҢ ФИТОХИМИЯЛЫҚ ПРОФИЛІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ГЕРОПРОТЕКТОРЛЫҚ ӘЛЕУЕТІ GC-MS ТАЛДАУ ДЕРЕКТЕРІ БОЙЫНША

Дәрілік өсімдіктер тотығу стрессін төмендету, созылмалы қабынуды бәсеңдету және жасқа байланысты патологиялардың дамуын баяулату қабілетінің арқасында перспективалы  геропротекторлардың табиғи көздер ретінде қарастырылады. Бұл зерттеуде Іле-Алатау флорасының үш эндемикалық түрі – Crataegus dsungarica Zabel. ex Lange., Rosa webbiana Wall. ex Royle және Berberis heteropoda Schrenk. ex Fisch. & C.A. Mey зерттелді. Жапырақтарының этанол сығындыларындағы қосылыстардың салыстырмалы талдауы газ хроматографиясы-масс-спектрометриясын (GC-MS) қолдану арқылы DB-WaxEtr бағанының компоненттері капиллярлық бағанда тасымалдаушы газ ретінде гелийді қолдану арқылы бөлінді; қосылыстар Wiley (7-ші басылым) және NIST'02 кітапханалары негізінде анықталды. Зерттеу барысында антиоксидантты және қабынуға қарсы белсенділігі бар сесквитерпеноидты қосылыс (азулен-4,7-диол, 27,42%) және фитол (5,77%) басым компоненттер анықталды. Crataegus dsungarica жапырақтарында терпен спирттері-неофитадиен және фитол, сондай-ақ жоғары алкандар кездескені анықталды. Berberis heteropoda жапырақ сығындысында неофитадиен (7,47%) және 1,2,3,5-циклогексантетрол (16,55%) фитол (44,58%) басым. Анықталған қосылыстардың жиынтығы – терпеноидтар, фенолдық қосылыстар, қанықпаған май қышқылдары және олардың туындылары – олардың геропротекторлық әсерінің болашағын көрсетеді; оны тексеру үшін антиоксиданттық әсерлерді, митохондриялық қорғанысты және липидтер алмасуын реттеуді зерттеуге бағытталған қосымша эксперименттік зерттеулер қажет.

1. Всемирная организация здравоохранения. Стратегия ВОЗ в области народной медицины на 2014–2023 гг. - Женева: Всемирная организация здравоохранения; 2013.

2. Ekor M. The growing use of herbal medicines: issues relating to adverse reactions and challenges in monitoring safety. - Front Pharmacol, 2014. - 4:177.

3. Atanasov A.G., Waltenberger B., Pferschy-Wenzig E.M., et al. Discovery and resupply of pharmacologically active plant-derived natural products. - Biotechnol Adv., 2015. - 33(8):1582–1614.

4. Newman D.J., Cragg G.M. Natural products as sources of new drugs over the nearly four decades from 1981 to 2019. - J Nat Prod., 2020. - 83(3):770–803.

5. Pan S.Y., Litscher G., Gao S.H., et al. Historical perspective of traditional indigenous medical practices: the current renaissance and conservation of herbal resources. - Evid Based Complement Alternat Med., 2014. - 2014:525340.

6. Li F.S., Weng J.K. Demystifying traditional herbal medicine with modern approach. - Nat Plants, 2017. - 3:17109.

7. Campisi J. Cellular senescence: putting the paradoxes in perspective. - Curr Opin Genet Dev., 2011. - 21(1):107–112.

8. Coppé JP, Desprez PY, Krtolica A, Campisi J. The senescence-associated secretory phenotype: the dark side of tumor suppression. - Annu Rev Pathol,-. 2010. - 5:99–118.

9. van Deursen J.M. The role of senescent cells in ageing. – Nature, 2014. - 509(7501):439–446.

10. Baker D.J., Wijshake T., Tchkonia T., et al. Clearance of p16Ink4a-positive senescent cells delays ageing-associated disorders. – Nature, 2011. - 479(7372):232–236.

11. Childs B.G., Durik M., Baker D.J., van Deursen J.M. Cellular senescence in aging and age-related disease: from mechanisms to therapy. - Nat Med., 2015. - 21(12):1424–1435.

12. Kirkland J.L., Tchkonia T. Cellular senescence: a translational perspective. – EbioMedicine, 2017. 21:21–28.

13. Muñoz-Espín D., Serrano M. Cellular senescence: from physiology to pathology. - Nat Rev Mol Cell Biol., 2014. - 15(7):482–496.

14. López-Otín C., Blasco M.A., Partridge L., Serrano M., Kroemer G. The hallmarks of aging. - Cell., 2013. - 153(6):1194–1217.

15. He S., Sharpless N.E. Senescence in health and disease. - Cell., 2017. - 169(6):1000–1011.

16. Edwards J.E., Brown P.N., Talent N., Dickinson T.A., Shipley P.R. A review of the chemistry of the genus Crataegus. – Phytochemistry, 2012. - 79:5–26.

17. Imenshahidi M., Hosseinzadeh H. Berberis vulgaris and berberine: an update review. - Phytother Res., 2016 - 30(11):1745–1764.

18. Pandey K.B., Rizvi S.I. Plant polyphenols as dietary antioxidants in human health and disease. - Oxid Med Cell Longev., 2009. - 2(5):270–278.

19. Adams R.P. Identification of Essential Oil Components by Gas Chromatography/Mass Spectrometry. 4th ed. Carol Stream, IL: Allured Publishing Corporation; 2007.

20. Tsikas D. Perspectives of Quantitative GC-MS, LC-MS, and ICP-MS in the Clinical Medicine Science - The Role of Analytical Chemistry. - J Clin Med., 2024. - 13(23):7276. DOI: https://doi.org/10.3390/jcm13237276.

21. Brehmer, T. Investigation of the interactions between analytes and stationary phases in gas chromatographic systems using simulation (Doctoral dissertation, Universitäts-und Landesbibliothek Bonn), 2024.

22. Fatima Hashmi, S., Saleem, H., Khurshid, U., Khursheed, A., Tauquir Alam, M., Imran, M., ... & Shoaib Ali Gill, M. Genus Berberis: A Comprehensive and Updated Review on Ethnobotanical Uses, Phytochemistry and Pharmacological Activities. - Chemistry & Biodiversity, 2024. - (Vol. 21, No. 10, e202400911). DOI: https://doi.org/10.1002/cbdv.202400911

23. Zafar, F., Asif, H. M., Shaheen, G., Ghauri, A. O., Rajpoot, S. R., Tasleem, M. W., ... & Nazar, H. A comprehensive review on medicinal plants possessing antioxidant potential. - Journal of Clinical Pharmacy and Therapeutics, 2023. DOI: https://doi.org/10.1111/1440-1681.13743.

24. Ghorbani A. Esmaeilizadeh M. Pharmacological properties of Rosa canina L. and its phytoconstituents. - Front Pharmacol, 2017. – 8:394.

25. Sadeghian M. et al. Advances in Dietary Phenolic Compounds to Improve Cancer Therapy. - Cancers (Basel), 2022. - 14(19):4573. DOI: https://doi.org/10.3390/cancers14194573

26. Ge X., et al. Natural terpenoids with anti-inflammatory activities. – Phytochemistry, 2022. - 201:113228. DOI: https://doi.org/10.1016/j.bioorg.2022.105817.

27. P Costa, J., Islam, T., S Santos, P., B Ferreira, P., LS Oliveira, G., VOB Alencar, M., ... & Melo-Cavalcante, A. C. Evaluation of Antioxidant Activity of Phytol Using Non‑ and Pre‑Clinical Models. - Current Pharmaceutical Design, 2016. - 22(00): DOI: https://doi.org/10.2174/1389201017666161019155715.

28. Yu, J., Jin, F., Tang, Y., & Huang, Y. In vitro anticancer activity of phytol on human Non-Small cell lung Cancer A549 cells. Integrative Cancer Therapies, 2025. 24. DOI: https://doi.org/10.1177/1534735425134459

29. POWO (Plants of the World Online), 2026. Plants of the World Online. http://www.plantsoftheworldonline.org/

30. Islam, M.T., Ali, E.S., Uddin, S.J., Shaw, S., Islam, M.A., Ahmed, M.I., ... & Atanasov, A.G. (2018). Phytol: A review of biomedical activities. Food and chemical toxicology, 121, 82-94.

31. de Moraes J, de Oliveira RN, Costa JP, et al. Phytol, a diterpene alcohol from chlorophyll, as a drug against neglected tropical disease. Experimental Parasitology. 2014; 138:24–30.

32. Shahidi, F., & Ambigaipalan, P. (2018). Omega-3 polyunsaturated fatty acids and their health benefits. Annual review of food science and technology, 9, 345-381.

33. Kumar D., Arya V., Bhat Z.A., Khan N.A., Prasad D.N. The genus Crataegus: Chemical and pharmacological perspectives. Rev. Bras. 2012; 22:1187–1200. DOI: https://doi.org/10.1590/S0102-695X2012005000094.

34. Бердиев Э.Т. Морфологическая и биохимическая характеристика шиповника Федченко (Rosa Fedtschenkoana rge.), произрастающего на западном Тянь-Шане. - Вестник Мичуринского государственного аграрного университета, 2016; 4: 20-25.