МАШИНА ЖАСАУ КӘСШОРЫНДАРЫНЫҢ АҒЫНДЫ СУЛАРЫНАН АУЫР МЕТАЛДАРДЫ КЕТІРУДЕГІ МИКРОБАЛДЫРЛАРДЫҢ ТИІМДІЛІГІН ЗЕРТТЕУ

Бұл шолу мақаласында машина жасау кәсіпорындарының ағынды суларының ауыр металдармен ластануы және микробалдырларды қолдана отырып, оларды биологиялық тазарту мүмкіндіктері туралы заманауи зерттеулер қарастырылған. Өнеркәсіптік сарқынды суларды қалыптастырудың негізгі көздері, олардың химиялық құрамы және ластаушы заттардың рұқсат етілген шекті концентрациясының болжамды көрсеткіштері талданды. Дәстүрлі физика-химиялық тазарту әдістерінің шектеулері, соның ішінде жоғары шығындар, шектеулі тиімділік және экологиялық тәуекелдер қарастырылады, бұл балама технологияларды енгізу қажеттілігін негіздейді. Жұмыста биосорбция, биоаккумуляция және кешен түзілу процестерін қоса алғанда, микробалдырларды қамтитын биоремедиация механизмдері егжей-тегжейлі сипатталған. Микробалдырлардың биологиялық ерекшеліктері, металл иондарын байланыстырудағы жасуша қабырғасының функционалды топтарының рөлі, сондай-ақ қоршаған орта факторларының тазарту тиімділігіне әсері қамтылған.
Chlorella Vulgaris биологиялық сипаттамалары, ластануға төзімділігі және әртүрлі жағдайларда ауыр металдарды жоюдың жоғары тиімділігі туралы мәліметтер келтірілген. Микробалдырлардың әртүрлі түрлерінің тиімділігін салыстыру ұсынылған. Микробалдырды тазартудың артықшылықтары мен шектеулері экологиялық қауіпсіздік, экономикалық орындылық және қоршаған ортаның өзгеретін жағдайларына төзімділік тұрғысынан талданды.
Қорытындылай келе, Chlorella vulgaris-ті ауыр металдардан Ағынды суларды экологиялық таза және үнемді тазарту үшін қолданудың болашағы туралы қорытынды жасалды және осы салада одан әрі зерттеу қажеттілігі атап өтілді.   

1. Alloway B.J. Heavy Metals in Soils: Trace Metals and Metalloids in Soils and Their Bioavailability. - Dordrecht: Springer, 2013. - 614 с. - https://doi.org/10.1007/978-94-007-4470-7

2. Tchounwou P.B., Yedjou C.G., Patlolla A.K., Sutton D.J. Heavy Metals Toxicity and the Environment // EXS. - 2012. - Том 101. - С. 133-164. - https://doi.org/10.1007/978-3-7643-8340-4_6

3. Qasem N.A.A., Mohammed R.H., Lawal D.U. Removal of Heavy Metal Ions from Wastewater: A Comprehensive and Critical Review // npj Clean Water. - 2021. - Том 4. - Статья 36. - https://doi.org/10.1038/s41545-021-00127-0

4. Mahlangu D., Mphahlele K., De Paola F., Mthombeni N.H. Microalgae-Mediated Biosorption for Effective Heavy Metals Removal from Wastewater: A Review // Water. - 2024. - Том 16, № 5. - Статья 718. - https://doi.org/10.3390/w16050718

5. Metal Processing Wastewater Components // Almawatech. - URL: https://www.almawatech.com/en/waste-water/metal-processing/ (дата обращения: 20.02.26).

6. Sources of Heavy Metals in Industrial Wastewater // Almawatech. - URL: https://www.almawatech.com/en/waste-water/heavy-metals/ (дата обращения: 22.02.26).

7. Классификация компонентов сточных вод // Промышленные и другие виды сточных вод. - ISSN 1728-8975. - URL: https://rmebrk.kz/journals/703/25946.pdf (дата обращения: 04.03.26).

8. Тяжелые металлы в пресных водах Казахстана и методологические подходы. - URL: https://ks.dku.kz/documents/67/7._Heavy_Metals_in_Fresh_Waters_of_Kazakhstan_and_Methodological_Approaches_RUS.pdf (дата обращения: 11.03.26).

9. Leong Y.K., Chang J.-S. Bioremediation of Heavy Metals Using Microalgae: Recent Advances and Mechanisms // Bioresource Technology. - 2020. - Том 303. - Статья 122886. - https://doi.org/10.1016/j.biortech.2020.122886

10. Al-Jabri H., Das P., Khan S., Thaher M., AbdulQuadir M. Treatment of Wastewaters by Microalgae and the Potential Applications of the Produced Biomass: A Review // Water. - 2021. - Том 13, № 1. - Статья 27. - https://doi.org/10.3390/w13010027

11. Xu K., Du M., Yao R., Luo J., Chen Z., Li C., Lei A., Wang J. Microalgae-Mediated Heavy Metal Removal in Wastewater Treatment: Mechanisms, Influencing Factors, and Novel Techniques // Algal Research. - 2024. - Том 82. - Статья 103645. - https://doi.org/10.1016/j.algal.2024.103645

12. Yang X.-Y., Wei Y.-X., Su Y.-Q., Zhang Z.-W., Tang X.-Y., Chen Y.-E., Yuan M., Yuan S. The Strategies Microalgae Adopt to Counteract the Toxic Effect of Heavy Metals // Microorganisms. - 2025. - Том 13, № 5. - Статья 989. - https://doi.org/10.3390/microorganisms13050989

13. Mahlangu D., Mphahlele K., De Paola F., Mthombeni N.H. Microalgae-Mediated Biosorption for Effective Heavy Metals Removal from Wastewater: A Review // Water. - 2024. - Том 16, № 5. - Статья 718. - https://doi.org/10.3390/w16050718

14. Aslam A., Kanwal F., Javied S. et al. Microbial Biosorption: A Sustainable Approach for Metal Removal and Environmental Remediation // International Journal of Environmental Science and Technology. - 2025. - Том 22. - С. 13245-13276. - https://doi.org/10.1007/s13762-025-06611-1

15. Xiao X., Li W., Jin M., Zhang L., Qin L., Geng W. Responses and Tolerance Mechanisms of Microalgae to Heavy Metal Stress: A Review // Marine Environmental Research. - 2023. - Том 183. - Статья 105805. - https://doi.org/10.1016/j.marenvres.2022.105805

16. Зайцев В.В., Петряков В.В., Зайцева Л.М., Махимова Ж.Н. Влияние питательной среды на морфологические особенности и жизнеспособность клеток микроводоросли Chlorella vulgaris Beijer // Самарский научный вестник. - 2022. - Том 11, № 2. - С. 52-56. - https://doi.org/10.55355/snv2022112107

17. Микроводоросль Chlorella vulgaris. - URL: https://bioaa.info/index.php/186-2010-01-28-12-03-56 (дата обращения: 02.04.26).

18. Kyratzopoulou E., Kyzaki N., Malletzidou L., Nerantzis E., Kazakis N.A. The Efficiency of Chlorella vulgaris in Heavy Metal Removal: A Comparative Study of Mono- and Multi-Component Metal Systems // Clean Technologies. - 2025. - Том 7, № 2. - Статья 35. - https://doi.org/10.3390/cleantechnol7020035

19. Киреева Н.А., Кабиров Т.Р., Дубовик И.Е. Комплексное биотестирование нефтезагрязненных почв // Теоретическая и прикладная экология. - 2007. - № 1. - С. 65-69. - https://doi.org/10.25750/1995-4301-2007-1-041-45

20. Kyratzopoulou E., Kyzaki N., Malletzidou L., Nerantzis E., Kazakis N.A. The Efficiency of Chlorella vulgaris in Heavy Metal Removal: A Comparative Study of Mono- and Multi-Component Metal Systems // Clean Technologies. - 2025. - Том 7, № 2. - Статья 35. - https://doi.org/10.3390/cleantechnol7020035

21. Reda M. Heavy Metals Removal by Using Chlorella vulgaris Microalgae/Zinc Oxide Nanocomposite for Wastewater Treatment in Menyet El-Nasr, Egypt // Biochemistry Letters. - 2023. - Том 19, № 1. - С. 27-36. - https://doi.org/10.21608/blj.2023.294659

22. Mosleh Y., Mofeed J., Heham S., Nafea E.S. Eco-Friendly Biosorption of Heavy Metals by Chlorella vulgaris: A Green Solution for Wastewater Remediation // Egyptian Journal of Aquatic Biology and Fisheries. - 2025. - https://doi.org/10.21608/ejabf.2025.433979

23. Mahlangu D., Mphahlele K., De Paola F., Mthombeni N.H. Microalgae-Mediated Biosorption for Effective Heavy Metals Removal from Wastewater: A Review // Water. - 2024. - Том 16, № 5. - Статья 718. - https://doi.org/10.3390/w16050718

24. Yang X.-Y., Wei Y.-X., Su Y.-Q., Zhang Z.-W., Tang X.-Y., Chen Y.-E., Yuan M., Yuan S. The Strategies Microalgae Adopt to Counteract the Toxic Effect of Heavy Metals // Microorganisms. - 2025. - Том 13, № 5. - Статья 989. - https://doi.org/10.3390/microorganisms13050989

25. Pradana A.B., Buchori L., Pratama W.D., Pratiwi W.Z., Hadiyanto. Immobilized Algae for Heavy Metals Remediation in Textile Wastewater // Journal of Emerging Science and Engineering. - 2023. - Том 1, № 2. - С. 51-56. - https://doi.org/10.61435/jese.2023.10

26. Карпов М.В., Наумова О.В., Жиздюк А.А., Малышева А.А. Перспективы использования культивированных водорослей хлореллы при доочистке и обеззараживании сточных вод на очистных сооружениях // Аграрный научный журнал. - 2023. - № 1. - С. 150-154. - https://doi.org/10.28983/asj.y2023i1pp150-154