СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОРМАНДЫ ДАЛА АЙМАҒЫНДА ЖАЙЫЛЫМДАР ҮШІН АЗЫҚТЫҚ АГРОФИТОЦЕНОЗДАРДЫ ӘЗІРЛЕУ ЖӘНЕ ЕНГІЗУ

Тұрақты жемшөп базасын қалыптастыру Солтүстік Қазақстан жағдайында мал шаруашылығын дамытудың негізгі факторларының бірі болып табылады. Өңірдің орманды-дала аймағындағы табиғи жайылымдар шөптесін жамылғының тозуы, құнды малазықтық өсімдіктер үлесінің төмендігі және жер ресурстарын тиімсіз пайдалану салдарынан төмен өнімділікпен сипатталады. Зерттеудің мақсаты – шабындық және жайылымдық мақсатта пайдаланылатын көпжылдық бұршақ және астық тұқымдас шөптерден құралған әртүрлі малазықтық агрофитоценоздардың өнімділігі мен азықтық құндылығын бағалау.
Далалық тәжірибелер 2024–2025 жылдары Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы «Сервис-ЖАРС» ЖШС өндірістік алқаптарында жүргізілді. Зерттеуде бір түрден және көп компонентті шөп қоспаларынан тұратын тоғыз агрофитоценоз нұсқасы қарастырылды. Өсімдік биіктігі, сабақ жиілігі, жасыл және құрғақ масса өнімділігі, сондай-ақ азықтың қоректік құндылығы анықталды.
Зерттеу нәтижелері бойынша бұршақ-астық тұқымдас агрофитоценоздар ең жоғары өнімділік көрсетті. Екінші жылы «Green Line Alpha Protein» шөп қоспасы (75% жоңышқа (Medicago sativa L.) + 25% қамыс бетегесі (Festuca arundinacea Schreb.)) ең жоғары өнім қалыптастырып, 191,2 ц/га жасыл масса және 49,3 ц/га құрғақ зат берді, бұл табиғи жайылым бақылау нұсқасынан 4,4 есе жоғары болды. Сонымен қатар «Көп орылатын райграс (Lolium multiflorum Lam.) + жоңышқа (Medicago sativa L.)» және «Құмдақ эспарцет (Onobrychis viciifolia Scop.) + фестулолиум + шалғындық атқонақ (Phleum pratense L.)» қоспалары да жоғары өнімділік көрсетті.
Алынған нәтижелер Солтүстік Қазақстан жағдайында жайылым өнімділігін арттыру және мал шаруашылығының жемшөп базасын нығайту үшін бұршақ-астық тұқымдас агрофитоценоздарды пайдаланудың тиімділігін дәлелдейді.

1. Cherlet, M., Hutchinson, C., Reynolds, J., Hill, J., Sommer, S., & Von Maltitz, G. (2018). World Atlas of Desertification. Publications Office of the European Union, Luxembourg. https://publications.jrc.ec.europa.eu/repository/handle/JRC113381

2. Dmitriev, V.I. (2013). Ispolzovanie agrofitotsenozov mnogoletnih i odnoletnih kormovykh kultur v polevom kormoproizvodstve Zapadnoy Sibiri [Use of agrophytocenoses of perennial and annual forage crops in Western Siberia]. Dostizheniya nauki i tekhniki APK, 5, 43-44. (In Russ.)

3. Faji, M., Kebede, G., Feyissa, F., Mohammed, K., Minta, M., Mengistu, S., & Tsegahun, A. (2021). Evaluation of ten perennial forage grasses for biomass and nutritional quality. Tropical Grasslands-Forrajes Tropicales, 9, 292-299. https://doi.org/10.17138/TGFT(9)292-299

4. Fuglie, K., Peters, M., & Burkart, S. (2021). The extent and economic significance of cultivated forage crops in developing countries. Frontiers in Sustainable Food Systems, 5, 712136. https://doi.org/10.3389/fsufs.2021.712136

5. Godde, C.M., Boone, R.B., Ash, A.J., Waha, K., Sloat, L.L., Thornton, P.K., & Herrero, M. (2020). Global rangeland production systems and livelihoods at threat under climate change and variability. Environmental Research Letters, 15, 044021. https://doi.org/10.1088/1748-9326/ab7395

6. Helgadottir, A., Suter, M., Gylfadottir, T.O., Kristjansdottir, T.A., & Luscher, A. (2018). Grass-legume mixtures sustain strong yield advantage over monocultures under cool maritime growing conditions. Annals of Botany, 122(3), 337-348. https://doi.org/10.1093/aob/mcy046

7. Hulke, B.S., Watkins, E., Wyse, D.L., & Ehlke, N.J. (2008). Freezing tolerance of selected perennial ryegrass accessions and its association with field winterhardiness. Euphytica, 163, 131-141. https://doi.org/10.1007/s10681-007-9587-8

8. Issanova, G., Saduakhas, A., Abuduwaili, J., Tynybayeva, K., & Tanirbergenov, S. (2020). Desertification and land degradation in Kazakhstan. Science Journal of Pedagogy and Economics, 5, 95-102. https://journals.nauka-nanrk.kz/bulletinscience/article/view/829

9. Jensen, E.S. (1996). Grain yield, symbiotic N2 fixation and interspecific competition for inorganic N in pea-barley intercrops. Plant and Soil, 182, 25-38. https://doi.org/10.1007/BF00010992

10. Jensen, J.L., & Eriksen, J. (2022). Soil carbon sequestration potential of grass-clover leys: Effect of grassland proportion and organic fertilizer. Geoderma, 424, 116022. https://doi.org/10.1016/j.geoderma.2022.116022

11. Kikstra, J.S., Nicholls, Z.R.J., Smith, C.J., Lewis, J., Lamboll, R.D., Byers, E. et al. (2022). The IPCC Sixth Assessment Report WGIII climate assessment of mitigation pathways. Geoscientific Model Development, 15, 9075-9109. https://doi.org/10.5194/gmd-15-9075-2022

12. Konopianov, K., Anikina, I., Omarova, K., Arystangulov, S., Omarov, M., Tuganova, B., & Kabykenov, T. (2024). Enhancing the effectiveness of feed production in arid areas, Northern Kazakhstan. Online Journal of Biological Sciences, 24, 515-523. https://doi.org/10.3844/ojbsci.2024.515.523

13. Luo, C.L., Duan, H.X., Wang, Y.L., Liu, H.J., & Xu, S.X. (2024). Complementarity and competitive trade-offs enhance forage productivity in legume-grass intercropping. Field Crops Research, 319, 109642. https://doi.org/10.1016/j.fcr.2024.109642

14. Ministerstvo selskogo khozyaystva Respubliki Kazakhstan (MoA RK). (2021). Ob utverzhdenii Kontseptsii razvitiya APK Respubliki Kazakhstan na 2021-2030 gody [On approval of the Concept of agro-industrial complex development of RK for 2021-2030]. Postanovlenie Pravitelstva RK No. 960 ot 30 dekabrya 2021 g. Retrieved from https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2100000960 (In Russ.)

15. Nasiyev, B.N. (2013). Formirovanie smeshannykh agrofitotsenozov kormovykh kultur v sukhosteynoy zone zapadnogo Kazakhstana [Formation of mixed forage agrophytocenoses in the dry steppe zone of western Kazakhstan]. Vestnik KalmGU, 1(17), 22-25. (In Russ.)

16. Nokusheva, Z.A., Kantarbayeva, Z.A., Zhaksalykov, R.A., Zhantleuov, D.A., & Isaeva, Z.B. (2025). Productivity of American alfalfa varieties under the conditions of Northern Kazakhstan. Scientific and Practical Journal of ZKATU named after Zhangir Khan, 3, 230-240. https://doi.org/10.37421/2957-8892-2025-3-230

17. Poudel, K., Sheaffer, C., Jungers, J.M., Weihs, B.J., Lamb, J.F.S. et al. (2024). Quantifying winter survival of alfalfa [Medicago sativa (L.)]. Agronomy Journal, 116, 170-179. https://doi.org/10.1002/agj2.21464

18. Shamanin, A.A., Ivanov, S.V., Petrov, D.N., & Kuznetsova, E.V. (2021). Features of establishment of grass-legume mixed swards in the first year of growth. Journal of Forage Science and Grassland Management, 5, 45-54. https://doi.org/10.17221/10/2021-JFSGM

19. Shayakhmetova, A., Bakirov, A., Savenkova, I., Nasiyev, B., Akhmetov, M., Useinov, A. et al. (2024). Optimization of productivity of fodder crops with green conveyor system in the context of climate instability in the North Kazakhstan region. Sustainability, 16, 9024. https://doi.org/10.3390/su16209024

20. Shayakhmetova, A.S., Savenkova, I.V., Akhmetov, M.B., Temirbulatova, A.K., Useinov, A.A., Bakirov, A.E., & Nasiyev, B.N. (2026). Development of high-yield forage agrocenoses for sustainable livestock production in Northern Kazakhstan. Agronomy, 16, 620. https://doi.org/10.3390/agronomy16060620

21. Smoliak, S., Johnston, A., & Lutwick, L.E. (1967). Productivity and durability of crested wheatgrass in southeastern Alberta. Canadian Journal of Plant Science, 47, 539-548. https://doi.org/10.4141/cjps67-097

22. Stybayev, G., Zargar, M., Nasiyev, B., Batielenova, A., & Nogayev, A. (2025). Rotational pasture management for ameliorating productivity and feed value of vegetation, soil quality, and sustainability in dry steppe zone. Online Journal of Biological Sciences, 25, 209-218. https://doi.org/10.3844/ojbsci.2025.209.218

23. Stybayev, G., Serekpayev, N., Yancheva, H., Baitelenova, A., Nogayev, A., Khurmetbek, O., & Mukhanov, N. (2021). Succession dynamics, quality, and production in improved and natural pastures in Northern Kazakhstan. Bulgarian Journal of Agricultural Science, 27, 95-102. Retrieved from https://www.agrojournal.org/27/01s-12.pdf

24. Tahir, M., Li, C., Zeng, T., Xin, Y., Chen, C., Javed, H.H. et al. (2022). Mixture composition influenced the biomass yield and nutritional quality of legume-grass pastures. Agronomy, 12, 1449. https://doi.org/10.3390/agronomy12061449

25. Wang, T., Wang, B., Xiao, A., & Lan, J. (2024). Optimizing seeding ratio for legume forage to maximize system productivity and resource use efficiency in mixed cropping systems. Agriculture, 14, 1249. https://doi.org/10.3390/agriculture14081249

26. Wang, Y., Cadotte, M.W., Chen, Y., Fraser, L.H., Zhang, Y., Huang, F. et al. (2019). Global evidence of positive biodiversity effects on spatial ecosystem stability in natural grasslands. Nature Communications, 10, 3207. https://doi.org/10.1038/s41467-019-11191-z

27. Yan, Y., Connolly, J., Liang, M., Jiang, L., & Wang, S. (2021). Mechanistic links between biodiversity effects on ecosystem functioning and stability in a multi-site grassland experiment. Journal of Ecology, 109, 3370-3378. https://doi.org/10.1111/1365-2745.13680

28. Zucca, C., Middleton, N., Kang, U., & Liniger, H. (2021). Shrinking water bodies as hotspots of sand and dust storms. Catena, 207, 105669. https://doi.org/10.1016/j.catena.2021.105669