БАТЫС ҚАЗАҚСТАНДА ТАРЫ ГЕНДІК ҚОРЫН КЕШЕНДІ ЗЕРТТЕУ АРҚЫЛЫ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ ҚОЛДАНЫЛУЫН ЖЕТІЛДІРУ

Бұл зерттеудің мақсаты өнімділікті арттыратын өсімдіктер селекциялық бағдарламалары үшін қажетті кәдімгі тары (Panicum miliaceum L.) бағалы ерекшеліктерін зерттеу болды. Зерттеулер 2024-2025 жылдары Ақтөбе ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясының тәжірибелік далалық учаскелерінде жүргізілді. Бақылаулар өсімдік биіктігінің биометриялық өлшемдерін және өсімдік өнімділігінің морфологиялық сипаттамаларын қолдану арқылы жүргізілді. Биологиялық материал әртүрлі шығу тегі бар 176 тары генотипінен тұрды және барлық генотиптер бойынша тәжірибелік деректер жиналды. Кешенді бағалау нәтижелері бойынша мың дән салмағы, өсімдік биіктігі, шашақ ұзындығы, вегетациялық кезең ұзақтығы және жалпы өнімділігі бойынша келесі генотиптер анықталды: Кормовое 89, Яркое 6, Яркое 3, Мерей (Р-1553 желісі), Шортандинское 7, Шортандинское 10, K-10343, K-10312, K-9605, K-917, K-1923, Донское, Саратовское 7, Кандидум 1025. Бұл құнды генотиптерді тары дақылының бағалы белгілерін жақсарту көздері ретінде бағдарламаларға ұсынылады.

1. Lu H., Zhang J., Liu K.B., Wu N., Li Y., Zhou K. Earliest domestication of common millet (Panicum miliaceum) in East Asia extended to 10,000 years ago // Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. - 2009. - № 106(18). – Р. 7367-7372. DOI: NA

2. Zargar M., Dyussibayeva E., Orazov A., Zeinullina A., Zhirnova I., Yessenbekova G., Rysbekova A. Microsatellite-Based Genetic Diversity Analysis and Population Structure of Proso millet (Panicum miliaceum L.) in Kazakhstan // Agronomy. – 2023. - № 13(10). – 2615. DOI: 10.3390/agronomy13102615

3. Rysbekova A., Abylkairova M., Orazov A., Zeinullina A., Hu Y.G., Ydyrys A., Zargar M., Dyussibayeva E. Application of Inter-Simple Sequence Repeat Markers in Genetic Variance Detection of Proso Millet (Panicum miliaceum L.) Germplasm Cultivated in Kazakhstan // ES Food Agrofor. - 2025. – № 20. - 1471. DOI: 10.30919/faf1471

4. Cygankov A.V., Cygankov V.I., Rysbekova A.B., Dyusibaeva E.N., Cygankova N.V. Ispol'zovanie geneticheskogo raznoobraziya kul'tury prosa pri sozdanii adaptivnyh zasuhoustojchivyh sortov v usloviyah Zapadnogo Kazahstana // Sb. nauch. statej v 2-h tomah. Tom 1. Zadachi sel. i sem. zernovyh kul'tur po mat. Mezhd. nauch. konf., posv. 300-letiyu RAN. – Moscow: FIC «Nemchinovka», 2024. - S. 223-241 [in Russian]. DOI: NA

5. Dyussibayevaa E., Abylkairova M., Tsygankov V., Zhirnova I., Zeinullina A., Yessenbekova G., Orazov A., Tsygankov A., Dolinny Y., Rysbekova A. Evaluation of the agronomic traits and correlation analysis of phenotypes of proso millet (Panicum miliaceum L.) germplasm in Kazakhstan // Brazilian Journal of Biology. – 2024. - № 84. - e287947. DOI: /10.1590/1519-6984.287947 P. 1-12

6. Dipak K. Santra, Rituraj Khound, Saurav Das. Proso Millet (Panicum miliaceum L.) Breeding: Progress, Challenges and Opportunities // Advances in Plant Breeding Strategies: Cereals. - 2019.- № 5(1). - P. 223-2027. DOI: NA

7. Bortesi L, Fischer R. The CRISPR/Cas9 system for plant genome editing and beyond.Biotechnol.Adv. - 2015. - 33(1). – Р. 41–52. DOI: 10.1016/j.biotechadv.2014.12.006

8. Metodika gosudarstvennogo sortoispytaniya sel'skohozyajstvennyh kul'tur. -Almaty: KGI MSH RK, 2002. – 378 s. [in Russian]. DOI: NA

9. Dospekhov B.A. Metodika polevogo opyta. - M.: Agropromizdat, 1985. - 352 s. [in Russian]. DOI: NA

10. Udol'skaya N.L. Vvedenie v biometriyu. – Alma-Ata, 1976. – 84 s. DOI: NA

11. Vetriventhan M., Upadhyaya H.D. Variability for Productivity and Nutritional Traits in Germplasm of Kodo Millet, an Underutilized Nutrient-Rich Climate Smart Crop // Crop Sci. - 2019. – № 59. - P.1095-1106. DOI: 10.2135/cropsci2018.07.0450

12. Sood S., Khulbe R.K., Agrawal P.K., Upadhyaya H.D. Barnyard millet global core collection evaluation in the submontane Himalayan region of India using multivariate analysis // Crop J. - 2021. – № 3. - P.517-525. DOI: 10.1016/j.cj.2015.07.005

13. Sanon M., Hoogenboom G., Traoré S.B., Sarr B., Garcia A.G.Y., Somé L., Roncoli C. Photoperiod sensitivity of local millet and sorghum varieties in West Africa // NJAS Wagening. J. Life Sci. - 2014. - № 68. – Р. 29-39. DOI: 10.1016/j.njas.2013.11.004

14. Craufurd P., Mahalakshmi V., Bidinger F. Adaptation of sorghum: characterisation of genotypic flowering responses to temperature and photoperiod // Theor Appl Genet. - 1999. – № 99. – P.900-911. DOI: 10.1007/s001220051311

15. Calamai A., Masoni A., Marini, L., Dell’acqua M., Ganugi P., Boukail S., Benedettelli S., Palchetti E. Evaluation of the Agronomic Traits of 80 Accessions of Proso Millet (Panicum miliaceum L.) under Mediterranean Pedoclimatic Conditions // Agriculture. - 2020. – № 10. – P.578. DOI: 10.3390/agriculture10120578