БІЛІМ БЕРУДЕГІ ИММЕРСИВТІ ТЕХНОЛОГИЯЛАР: ВИРТУАЛДЫ, ТОЛЫҚТЫРЫЛҒАН ЖӘНЕ АРАЛАС ШЫНДЫҚТЫҢ ӘЛЕУЕТІ

Мақалада білім беруді цифрлық трансформациялау жағдайындағы болашақ педагогтарды кәсіби даярлау жүйесінде виртуалды (VR), толықтырылған (AR) және аралас шындық (MR) технологияларының әлеуетін зерттеуге арналған эмпирикалық зерттеудің нәтижелері ұсынылған. Зерттеу иммерсивті білім беру орталарын пайдалану барысында қалыптасатын педагогикалық құзыреттерді анықтауға, сондай-ақ VR/AR/MR технологияларын білім беру тәжірибесіне енгізудің артықшылықтары мен шектеулерін талдауға бағытталған. Әдіснамалық негіз ретінде J.C. Flanagan ұсынған критикалық инциденттер әдісі және педагогтердің цифрлық құзыреттерін талдауға бейімделген P.C. Smith пен L.M. Kendall әзірлеген мінез-құлыққа негізделген бағалау шкалалары (BARS) қолданылды. Зерттеуге педагогикалық даярлықтан өткен инженерлік-техникалық бағыттағы 186 студент қатысты. Зерттеу нәтижелері қатысушылардың VR/AR/MR технологияларын қолдануды ең алдымен коммуникативтік, ақпараттық және технологиялық құзыреттерді дамытумен байланыстыратынын, сондай-ақ иммерсивті орталарды оқытудың интерактивтілігі мен практикалық бағыттылығын арттыру құралы ретінде қарастыратынын көрсетті. Сонымен қатар технологияларды енгізуді шектейтін бірқатар факторлар анықталды: педагогтердің цифрлық даярлығының жеткіліксіздігі, инфрақұрылымдық шектеулер және ұйымдастырушылық кедергілер. Алынған нәтижелер зерттеуге қатысушылардың бағалауы бойынша иммерсивті технологияларды қолданудың тиімділігі тек технологиялық шешімдердің қолжетімділігіне ғана емес, сонымен қатар педагогтердің цифрлық құзыреттілік деңгейіне және технологияларды білім беру ортасына сапалы кіріктіруге де байланысты болуы мүмкін екенін болжауға мүмкіндік береді.

1. Ferrington G., Loge K. Virtual Reality in Education // Educational Technology. – 2015. – Vol. 32(3). – P. 30–35.

2. Makransky G., Petersen G.B. The Cognitive Affective Model of Immersive Learning (CAMIL): A Theoretical Research-Based Model of Learning in Immersive Virtual Reality // Educational Psychology Review. – 2021. – Vol. 33. – P. 937–958. https://doi.org/10.1007/s10648-020-09586-2

3. Jaziar Radianti, Tim A. Majchrzak, Jennifer Fromm, Isabell Wohlgenannt, A systematic review of immersive virtual reality applications for higher education: Design elements, lessons learned, and research agenda, Computers & Education, Volume 147, 2020,103778. https://doi.org/10.1016/j.compedu.2019.103778

4. J. Motejlek and E. Alpay, "Taxonomy of Virtual and Augmented Reality Applications in Education," in IEEE Transactions on Learning Technologies, vol. 14, no. 3, pp. 415-429, 1 June 2021, doi: 10.1109/TLT.2021.3092964

5. Hamilton, D., McKechnie, J., Edgerton, E. et al. Immersive virtual reality as a pedagogical tool in education: a systematic literature review of quantitative learning outcomes and experimental design. J. Comput. Educ. 8, 1–32 (2021). https://doi.org/10.1007/s40692-020-00169-2

6. Gallagher A.G., McClure N., McGuigan J., Crothers I., Browning J. Simulation–based Surgical Training Using AR // Surgical Endoscopy. – 2010. – Vol. 13(4). – P. 451–455.

7. Vidak A., Movre Šapić I., Mešić V., Gomzi V. Augmented Reality Technology in Teaching: A Systematic Review of Opportunities and Challenges // Education Sciences. – 2023. – Vol. 13(11). – Article 1150. doi:10.1088/1361-6404/ad0e84

8. Schmidt A., Stewart T. Second Life for Medical and Educational Training // Journal of Virtual Worlds Research. – 2009. – Vol. 2(1).

9. Koumpouros, Y. Revealing the true potential and prospects of augmented reality in education. Smart Learn. Environ. 11, 2 (2024). https://doi.org/10.1186/s40561-023-00288-0

10. Bekteshi, L. Education in the Era of AI and Immersive Technologies: A Systematic Review. Journal of Research in Engineering and Computer Sciences (JRECS), Vol. 3, No. 1, pp. 1–14 (2025). https://doi.org/10.63002/jrecs.31.779

11. Cabero-Almenara, J., Gutiérrez-Castillo, JJ., Barroso-Osuna, J. et al. Digital Teaching Competence According to the DigCompEdu Framework. Comparative Study in Different Latin American Universities. J. New Approaches Educ. Res. 12, 276–291 (2023). https://doi.org/10.7821/naer.2023.7.1452

12. Okoye, K., Hussein, H., Arrona-Palacios, A. et al. Impact of digital technologies upon teaching and learning in higher education in Latin America: an outlook on the reach, barriers, and bottlenecks. Educ Inf Technol 28, 2291–2360 (2023). https://doi.org/10.1007/s10639-022-11214-1

13. Aimicheva, G.; Shaikhanova, A.; Iklassova, K.; Tazabekova, P.; Nazyrova, A.; Kadyr, Y. Fostering Teachers’ Digital Competence in AI-Supported Learning Environments: Implications for Interactive Teaching and Student Achievement. Appl. Sci.- 2025. – Vol. 15 (12597). https://doi.org/10.3390/app152312597.

14. Flanagan J.C. The Critical Incident Technique. Psychological Bulletin. 1954. Vol. 51(4). P. 327–358. https://doi.org/10.1037/h0061470

15. Smith, P. C., & Kendall, L. Retranslation of expectations: An approach to the construction of unambiguous anchors for rating scales. Journal of Applied Psychology. -1963. - 47(2), 149–155. https://doi.org/10.1037/h0047060

16. Wang, D., & Huang, X. Transforming education through artificial intelligence and immersive technologies: enhancing learning experiences. Interactive Learning Environments, 33(7), 4546–4565 (2025). https://doi.org/10.1080/10494820.2025.2465451.