АУДАРМА ІСІНДЕГІ МӘДЕНИ ӨЗГЕРІС: КҮШТЕРДІҢ АУЫСУЫ, ПОСТКОЛОНИАЛДЫ КЕЗЕҢДЕГІ АУДАРМА

Жаһандану жағдайында мәдениеттер арасындағы өзара ықпалдастықтың күшеюі аударматану ғылымында мәдени және постколониалдық зерттеулердің өзектілігін арттыра түседі. Сол себепті мақалада аударматану ғылымындағы мәдени бетбұрыс құбылысы, күштер парадигмасының ауысуы және постколониалдық кезеңдегі аударма мәселелері қарастырылады. Зерттеудің мақсаты - аударма теориясының лингвистикалық модельден мәдени-идеологиялық интерпретацияға көшу үдерісін талдау және аударма мен билік, идеология және мәдени саясат арасындағы өзара байланыстарды айқындау.
Зерттеу барысында салыстырмалы-теориялық талдау, ғылыми әдебиеттерге жүйелі шолу, интерпретациялық және дескриптивті талдау әдістері қолданылды. Материал ретінде аударматану ғылымындағы мәдени бетбұрыс пен постколониалдық аударма теориясына қатысты С. Басснетт, А. Лефевр, Л. Венути, Э. Генцлер, Д. Катан, М. Тимочко еңбектері қарастырылды.
Зерттеу нәтижесінде аударматанудағы мәдени бетбұрыс аударманы тек мәтінаралық трансформация ретінде емес, мәдени жүйелер арасындағы күрделі өзара әрекеттесу үдерісі ретінде түсіндіруге мүмкіндік бергені анықталды. Сонымен қатар, аударманың идеологиялық ықпал, мәдени үстемдік және әлеуметтік билік құрылымдарымен тығыз байланысты екені көрсетілді. Постколониалдық зерттеулер аударманың мәдени асимметрия жағдайында ұлттық бірегейлікті таныту және мәдени репрезентация құралы ретінде қызмет атқаратынын айқындайды.
Зерттеу нәтижелері аударматану ғылымындағы мәдени парадигманың маңызын көрсетіп, ұлттық аударматану үшін мәдени-идеологиялық факторларды ескере отырып аударма үдерісін зерттеудің қажеттілігін негіздейді.

1. Ozturk G. M. Translation and Power in Georgia: Postcolonial Trajectories from Socialist Realism to Post-Soviet Market Pressures // Humanities. - 2025. - Vol. 14. - № 9. - P. 174. - DOI: https://doi.org/10.3390/h14090174

2. Pavlenko O. Cultural Turn in Ukrainian Translation // Вісник Маріупольського державного університету. Серія: Філологія. - 2023. - № 16. - P. 74-81. - DOI: https://doi.org/10.34079/2226-3055-2023-16-29-74-81

3. Ким С.К. Қазақстандық аударматану саласындағы зерттеулер тақырыптарының бастапқы ретроспективті талдауы (ХХ ғасырдың ортасынан ХХІ ғасырдың басына дейін) // Абылай хан атындағы ҚазХҚжәнеӘТУ Хабаршысы. Филология ғылымдары сериясы. - 2022. - № 64(1). - DOI: https://doi.org/10.48371/PHILS.2022.64.1.020

4. Kadisha N., Ternavskaya M., Rakhimbayeva G., Nurgali R., Aubakirova K. Translating Ethnocultural Markers in Oralkhan Bokeev’s Prose: Interplay of Translation Strategies, Cultural Context, and Literary Significance // Forum for Linguistic Studies. - 2025. - Vol. 7. - № 10. - P. 99-112. - DOI: https://doi.org/10.30564/fls.v7i10.9717

5. Akhmetova A., Hanayi O., Junisbayev A. The Relevance of the Study of Central Asian Literature in the Aspect of Postcolonialism // Journal of Oriental Studies. - 2022. - Vol. 103. - № 4. - P. 58-68. - DOI: https://doi.org/10.26577/JOS.2022.v103.i4.06

6. Андрющенко О., Орынханова Г. Мәдени трансфер нәтижесінде отарлық және постотарлық Қазақстан әдебиетіндегі трансмәдениеттілік // Тіл және әдебиет: теориясы мен тәжірибесі. - 2025. - № 4(2). - P. 24-37. - DOI: https://doi.org/10.52301/2957-5567-2025-4-2-24-37

7. Akkaliyeva A., Abdykhanova B., Meirambekova L., Jambayeva Z., Tussupbekova G. Translation as a Communication Strategy in Representing National Culture // Social Inclusion. - 2021. - Vol. 9. - № 1. - P. 5-13. - DOI: https://doi.org/10.17645/si.v9i1.3455

8. Bassnett S., Lefevere A. (eds.). Translation, History and Culture. - London; New York: Pinter Publishers, 1990. - 188 p.

9. Chamberlain L. Gender and the Metaphorics of Translation // Rethinking Translation: Discourse, Subjectivity, Ideology / ed. by L. Venuti. - London; New York: Routledge, 1992. - P. 57-74.

10. Venuti L. Introduction // Rethinking Translation: Discourse, Subjectivity, Ideology / ed. by L. Venuti. - London; New York: Routledge, 1992. - P. 1-17.

11. Venuti L. The Translator’s Invisibility: A History of Translation. - London; New York: Routledge, 1995. - 353 p.

12. Venuti L. The Scandals of Translation: Towards an Ethics of Difference. - London; New York: Routledge, 1998. - 210 p.

13. Venuti L. The American Tradition // The Translation Studies Reader / ed. by L. Venuti. - London; New York: Routledge, 1998. - P. 187-197.

14. Genzler E. (ed.). Translation and Power. - Amherst; Boston: University of Massachusetts Press, 2002. - 201 p.

15. Lefevere A. (ed.). Translation, Rewriting and the Manipulation of Literary Fame. - London; New York: Routledge, 1992. - 176 p.

16. Katan D. Translating Cultures: An Introduction for Translators, Interpreters and Mediators. - 2nd ed. - Manchester: St. Jerome Publishing, 2004. - 378 p.

17. Tymoczko M. Translation, Ideology, and Creativity // Linguistica Antverpiensia. New Series - Themes in Translation Studies. - 2021. - № 2. - DOI: https://doi.org/10.52034/lanstts.v2i.74

18. Bourdieu P. The Logic of Practice. - Stanford: Stanford University Press, 1990. - 333 p.