ТҮР-ТҮС АТАУЛАРЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ӨҢІРЛІК ТОПОНИМДЕРДІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Мақалада Солтүстік Қазақстан облысы аумағындағы түр-түс және мал түсін білдіретін компоненттер арқылы жасалған өңірлік топонимдердің лексика-семантикалық, сөзжасамдық және этномәдени ерекшеліктері қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – түстік компоненттердің жер-су атауларындағы уәждік қызметін, мағыналық реңктерін және құрылымдық модельдерін айқындау. Материал ретінде өңірлік топонимикалық сөздіктер мен анықтамалықтарда, сондай-ақ Солтүстік Қазақстан облысы топонимдеріне арналған ғылыми еңбектерде тіркелген ақ, қара, сары, қызыл, көк, боз, ала, торы, шабдар, құла, күрең, шұбар компоненттері бар 92 атау іріктелді. Зерттеуде сипаттамалы, семантикалық, сөзжасамдық, этнолингвистикалық және салыстырмалы талдау әдістері қолданылды. Нәтижесінде түс атауларының топонимдерде тек заттың сыртқы бояуын емес, жер бедерін, су сапасын, өсімдік жамылғысын, мал шаруашылығы тәжірибесін, киелілік пен құнарлылыққа қатысты халықтық түсініктерді де білдіретіні анықталды. Мақалада талдау нәтижелері кестелер арқылы жүйеленіп, түстік компоненттердің негізгі мағыналық топтары мен сөзжасамдық үлгілері көрсетілді.

1. Рысберген Қ.Қ. Ұлттық ономастиканың лингвокогнитивтік негіздері. – Алматы: Дайк-Пресс, 2011. – 328 б.

2. Жанұзақ Т. Тарихи жер-су аттарының түптөркіні. – Алматы: Сөздік-Словарь, 2010. – 356 б.

3. Қайдаров Ә.Т., Өмірбеков Б., Ахтамбердиева З.Т. Сырға толы түр мен түс. – Алматы: Қазақстан, 1986. – 96 б.

4. Қайдаров Ә.Т., Өмірбеков Б., Ахтамбердиева З.Т. Түр-түстердің тілдегі көрінісі. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 160 б.

5. Қойшыбаев Е. Қазақстанның жер-су аттары сөздігі. – Алматы: Мектеп, 1985. – 256 б.

6. Жеріңнің аты - еліңнің хаты: энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: Аруана Ltd, 2006. - 808 б.

7. Ахметжанова Г., Мәлікова С., Оспанов К., Тайшыбай З. Атамекен атаулары: Солтүстік Қазақстан облысының топонимикалық атаулары. – Петропавл: Северный Казахстан, 2015. – 343 б.

8. Иманбердиева С.Қ., Тайшыбай З.С., Мәлікова С.З. Солтүстік Қазақстан облысы топонимдері. – Нұр-Сұлтан, 2020. – 788 б.

9. Қазақстан Республикасының географиялық атауларының мемлекеттік каталогы. 2-басылым, қайта өңделген және толықтырылған. Солтүстік Қазақстан облысы. – Алматы, 2012. – 2-т.