ҚАЗАҚСТАНДА АЛМА ТЕЛІТУШІЛЕРІН САУЫҚТЫРУДЫҢ ЖӘНЕ ВИРУССЫЗ ОТЫРҒЫЗУ МАТЕРИАЛЫН АЛУДЫҢ БИОТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ӘДІСТЕРІ

Кешендік бақтар мен тәлімбақтарда алманың (Malus domestica Borkh.) вирустық инфекцияларының таралуы өсімдіктердің фитосанитарлық жағдайы мен өнімділігіне айтарлықтай қауіп төндіреді. Зерттеудің мақсаты - алма телітушілерін вирустан сауықтыру және in vitro кешенді биотехнологиялық сауықтыру әдістерінің тиімділігін бағалау. Зерттеу нысаны ретінде Қазақстандағы помологиялық және in vitro коллекциялардан алынған алма телітушілері. Ең жоғары вирустық жүктеме Б-16-20 телітушісінде анықталды. Сауықтыру үшін Thermotherapy + Chemotherapy + SAM кешенді әдісі, сондай-ақ вирустарға қарсы препараттар қолданылды. Нәтижелер көрсеткендей, әдістердің тиімділігі мен уыттылық әсері қолданылған әдістердің комбинациясына және препараттардың концентрациясына байланысты болды. Алынған деректер алма телітушілерін вирустан сауықтыруда кешенді биотехнологиялық тәсілдердің жоғары тиімділігін растайды және Қазақстанда сертификатталған алма телітушілерін көбейтуде практикалық мәнге ие.

1. Ромаданова Н.В., Кушнаренко С.В. Биотехнология получения безвирусных саженцев яблони // Вестник Карагандинского университета. Серия «Биология. Медицина. География». - 2021. - №3(103). - С. 102-118. http://dx.doi.org/10.31489/2021bmg3/102-118.

2. Umer, M., Liu, J., You, H., Xu, C., Dong, K., Luo, N., Kong, L., Li, X., Hong, N., Wang, G., Fan, X., Kotta-Loizou, I., & Xu, W. (2019). Genomic, morphological and biological traits of the viruses infecting major fruit trees. Viruses, 11(6), 515.https://doi.org/10.3390/v11060515

3. Kang, C. M., Kim, M. J., Hong, J. S., & Jeong, R. D. (2025). Managing plant viruses in tissue cultured apple and grapevine: Strategies for detection and eradication. Plant Pathology Journal, 41(5), 545-565. https://doi.org/10.5423/PPJ.RW.07.2025.0092

4. Jones, R. A. C., & Naidu, R. A. (2019). Global dimensions of plant virus diseases: Current status and future perspectives. Annual Review o f Virology, 6(1), 387-409. https://doi.org/10.1146/annurev-virology092818-015606

5. Tatineni, S., & Hein, G. L. (2023). Plant viruses of agricultural importance: Current and future perspectives of virus disease management strategies. Phytopathology, 113(2), 117-141. https://doi.org/10.1094/PHYTO-05-22-0167-RVW

6. Xiao, H., Hao, W., Storoschuk, G., MacDonald, J. L., & Sanfagon, H. (2022). Characterizing the virome of apple orchards affected by rapid decline in the Okanagan and Similkameen valleys of British Columbia (Canada). Pathogens, 11, 1231. https://doi.org/10.3390/pathogens11111231

7. Khan, Z. A., Diksha, D., Thapa, P., Mailem, Y. S., Sharma, S. K., Gupta, N., Kishan, G., Watpade, S., & Baranwal, V. K. (2024). Genome analysis of viruses of Phenuiviridae, Betaflexiviridae and Bromoviridae, and apple scar skin viroid in pear by high-throughput sequencing revealing host expansion of a rubodvirus and an ilarvirus. Physiology and Molecular Plant Pathology, 129, 102196. https://doi.org/10.1016/i.pmpp.2023.102196

8. Kwon, Y. H., Lee, J. K., Kim, H. K., Kim, K. O., Park, J. S., Huh, Y. S., Park, E. K., & Yoon, Y. J. (2019). Efficient virus elimination for apple dwarfing rootstock M.9 and M.26 via thermotherapy, ribavirin and apical meristem culture. Journal o f Plant Biotechnology, 46(3), 228-235. https://doi.org/10.5010/JPB.2019.46.3.228

9. Карпушина М. В., Супрун И. И. Методы и подходы к элиминации вирусов в условиях in vitro и in vivo // Плодоводство и виноградарство Юга России. - 2020. - № 63(3). - С. 254-269. http://iournalkubansad.ru/pdf/20/03/19.pdf

10. Кушнаренко С.В., Манапканова У.А., Рымханова Н.К., Турдиев Т.Т., Жумабаева Б.А., Аубакирова К.П., Галиакпаров Н.Н. Разработка in vitro технологии для элиминации вируса кустистой карликовости малины // Вестник Карагандинского университета. Серия «Биология. Медицина. География». - 2023. - № 2 (110). - С. 76-84. https://doi.org/10.31489/2023bmg2/76-84

11. Митрофанова О.В., Митрофанова И.В., Лесникова-Седошенко Н.П., Иванова Н.Н. Применение биотехнологических методов в оздоровлении растений и размножении безвирусного посадочного материала перспективных цветочно-декоративных культур // Сборник научных трудов Ггосударственного Никитского ботанического сада - Национального научного центра РАН. - Ялта, 2014. - Т. 138. - С. 5-56. https://scbook.elpub.ru/iour.

12. EPPO. (2009). Certification scheme for pathogen-tested material of Malus, Pyrus and Cydonia (PM 4/27(1)). European and Mediterranean Plant Protection Organization. Retrieved August 22, 2025, from https://www.eppo.int

13. EPPO. (2021). PM 3/76 (2) Trees of Malus, Pyrus, Cydonia and Prunus spp.: Inspection of places of production. EPPO Bulletin, 51, 354-386. https://doi.org/10.1111/epp.12771

14. Mekuria, G., Ramesh, S. A., Alberts, E., Bertozzi, T., Wirthensohn, M., Collins, G., & Sedgley, M. (2003). Comparison of ELISA and RT-PCR for the detection of Prunus necrotic ring spot virus and prune dw a rf virus in almond (Prunus dulcis). Journal o f Virological Methods, 114, 65­ 69. https://doi.org/10.1016/i.iviromet.2003.08.Q14

15. Cho, I. S., Kim, J. H., Kim, H., Choi, H., & Lim, H. S. (2016). Deep sequencing analysis of apple infecting viruses in Korea. The Plant Pathology Journal, 32(5), 441. https://doi.org/10.5423/PPJ.0A.04.2016.0104

16. Kinoti, W. M., Ratti, C., Constable, F. E., & Jones, R. A. C. (2018). The incidence and genetic diversity of apple mosaic virus (ApMV) and prune dwarf virus (PDV) in Prunus species in Australia. Viruses, 10(3), 136. https://doi.org/10.3390/v10030136

17. Hu, G. J., Li, Y., Yang, X., Zhang, Z., & Zhang, J. (2021). First report of apple rubbery wood virus 2 infection of apples in China. Plant Disease, 105(2), 519. https://doi.org/10.1094/PDIS-07-19-1451-PDN

18. Baric, S. (2012). Quantitative real-time PCR analysis o f ‘Candidatus Phytoplasma mali’ without external standard curves. Erwerbs-Obstbau, 54(3), 147-153. https://link.springer.com/article/10.1007/s10341-012-0166-7

19. Zikeli, K., Kegler, H., & Rott, M. (2025). Prevalence, genetic diversity, and molecular detection of the apple hammerhead viroid in Germany. Frontiers in M icrobiology, 16, Article 1592572. https://doi.org/10.3389/fmicb.2025.1592572

20. Murashige, T., & Skoog, F. (1962). A revised medium for rapid growth and bioassays with tobacco tissue culture. Physiologia Plantarum, 15(3), 473-497. https://doi.org/10.1111/j.1399-3054.1962.tb08052.x

21. Sharma, S., Singh, B., Rani, G., Zaidi, A. A., Hallan, V. K., Nagpal, A. K., & Virk, G. S. (2008). In vitro production o f Indian citrus ringspot virus (ICRSV) free Kinnow plants employing thermotherapy coupled with shoot tip grafting. Plant Cell, Tissue and Organ Culture, 92, 85-92. DOI: https://doi.org/

22. Hu, G.-J., Zhang, Z.-P., Dong, Y.-F., Fan, X.-D., Ren, F., & Zhu, H.-J. (2015). Efficiency o f virus elimination from po tted apple plants by thermotherapy coupled with shoot-tip grafting. Australasian Plant Pathology, 44, 167-173. https://link.springer.com/article/10.1007/s13313-014-0334-3

23. Verma, N., Ram, R., & Zaidi, A. A. (2005). In vitro production o f Prunus necrotic ringspot virus-free begonias through chemo- and thermotherapy. Scientia Horticulturae, 103(2), 239-247. https://doi.org/10.1016/i.scienta.2004.05.005

24. Paprstein, F., Sedlak, J., Svobodova, L., Polak, J., & Gadiou, S. (2013). Results o f in vitro chemotherapy o f apple cv. Fragrance — Short communication. Horticultural Science (Prague), 40(4), 186-190. https ://hortsci.agriculturei ournals. cz/artkey/hor-201304-0008

25. Kabylbekova, B., Nurseitova, T., Yussupova, Z., Turdiyev, T., Kovalchuk, I., Dolgikh, S., Soltanbekov, S., Seisenova, A., & Madenova, A. (2025). Application o f in vitro techniques fo r elimination o f Plum pox virus (PPV) and A pple chlorotic le a f spot virus (ACLSV) in stone fruits. Horticulturae, 11(6), 633. https://doi.org/10.3390/horticulturae11060633

26. Paunovic, S., Ruzic, D., Vujovic, T., Milenkovic, S., & Jevremovic, D. (2007). In vitro production o f Plum pox virus-free plum s by chemotherapy with ribavirin. Biotechnology & Biotechnological Equipment, 21, 417-421. https://doi.org/10.1080/13102818.2007.1081748