ДАНИИЛ АНДРЕЕВТІҢ МЕТАФИЗИКАЛЫҚ ӘЛЕМІНДЕГІ ҚҰРАН: МОТИВТЕР, РЕЦЕПЦИЯ, ТРАНСФОРМАЦИЯ

Мақала Даниил Андреевтің шығыс өлеңдер циклін, атап айтқанда «Пайғамбардың күміс түні» және «Палестина әуені» атты «Ғасырлар дауысы» жинағына енген шығармаларын зерттеуге арналған. Зерттеудің орталығында орыс ақынының мұсылмандық діни-мәдени дәстүрді игеру механизмдері мен оны жеке авторлық көркемдік жүйеге айналдыру тәсілдері жатыр. Жұмыстың өзектілігі әдебиеттанудағы имагологиялық тәсілдерді қайта қарау қажеттілігімен және Ресейдің көпмәдениетті кеңістігінде поэзияның өркениеттік диалог құралы ретіндегі рөлін айқындаумен негізделеді.

Бұрынғы зерттеулерден өзгешелігі, мұндағы еңбектер негізінен биографиялық немесе жалпы діни контекске назар аударса, бұл мақалада Андреевтің шығыс мәтіндеріне жүйелі-концешуалды талдау жасалып, олар экзотикалық ориенталистік стилизация ретінде емес, «өздік» және «жат» материалдың терең метафизикалық тоғысуының нәтижесі ретінде қарастырылады. Жаңашылдық - Құран мағыналарын поэтикалық бейімдеудің нақты тәсілдерін анықтаудан тұрады, бұл тәсілдер арқылы алынған бейнелер сыртқы сипаттан арылып, авторлық дүниетанымның органикалық бөлшегіне айналады.

Мақалада Андреевтің шығыс дереккөзінің сыртқы «жаттығын» ырғақтық-синтаксистік өлең құрылымы, қайталаулар мен үзілістер жүйесі арқылы қалай жеңетіні талданады; бұл тәсілдер мойындауыштық пен эпикалық кесектенудің әсерін туғызады. Құран мағыналарын беру тәсілдеріне, сондай-ақ шығыс дүниетанымын бейнелік жүйе мен кеңістіктік-уақыттық қатынастар деңгейінде қайта жаңғыртуға ерекше назар аударылады. Талдау барысында Д.Андреев көркем мәтінінің метафизикалық негізгі құрамдас бөліктері айқындалып, ақын шығармашылығындағы шығыс және құрандық сарындардың бейнелену ерекшелігі қарастырылады, сондай-ақ ақынның мұсылман Қасиетті кітабының негізгі мағыналарын пайдалануының құндылығы атап өтіледі.

Материал бірізді түрде баяндалады: имагологиялық мәселе мен әдіснамалық негіздерді (жүйелі- концептуалды тәсіл теориясы) қоюдан бастап, екі негізгі мәтінге толық поэтикалық талдау жүргізуге, содан кейін Андреев орыс және шығыс мәдени дәстүрлерінің тоғысында қалыптастыратын метафизикалық хронотоптың анықталған механизмдерін жинақтауға дейін ұсынылады.

Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, Андреевтің Құранды поэтикалық интерпретациясы тақырыптық дәйексөзге саятын емес, керісінше, кеңістік пен уақыт шекарасын кеңейтетін дербес көркемдік үлгіні қалыптастырады. Қалыптасқан шығыс-орыс мәдениетінің синтезі мәдениетаралық диалогты түсіну үшін маңызды эвристикалық әлеуетке ие, ал «жат» материалды бейімдеудің анықталған принциптері ориентальды поэзияның басқа үлгілерін талдауға қолданылуы мүмкін. Андреев шығармашылық динамикасын осы аспектіде одан әрі зерттеу ғылыми және практикалық тұрғыдан маңызды болып табылады.

1. Потебня А.А. Мысль и язык. -М., 1999. - 268 c.

2. Тартаковский П.И. «Арабский цикл» Ивана Бунина // Тартаковский П.И. Русские поэты и Восток. - Ташкент: ТГПИ, 1986. - С. 3-42.

3. Эпштейн М.Н. Слово и молчание: метафизика русской литературы. - М., 2006. - 559 с.

4. Романов Б.С. Путешествие с Д. Андреевым: книга о поэте-вестнике. - М., 2006. - 440 с.

5. Андреев Д.Л. Роза мира. Собр. соч. в. в 4 т. - М., 1995. - Т. 2. - 492 с.

6. Андреев Д.Л. Серебряная ночь Пророка. Палестинская мелодия. // Г аврилов Ю.А., Шевченко А.Г. Взаимопроникновение культур. Коран в русской поэзии. - М.: Наука, 2006. - 180 с.

7. Указатель исторических статей, помещенных в журналах: «Вестник Европы», «Русская мысль», «Русское богатство», «Мир Божий», «Современный мир», «Образование» (за 1801-1908 гг.) [Электронный ресурс] // Российская государственная библиотека. - URL: https://search.rsl.ru/ (дата обращения: 02.09.2026).

8. Аль-Коран аравлянина Магомета / пер. с араб. М. Веревкина. - М., 1790. - Ч. 2 [Электронный ресурс] // Викитека. - URL: ht:tps://ru.wikisource.org/wiki/Индекс:Аль Коран аравлянина Магомета (пер. М. Веревкина, 1790) - часть 2.pdf (дата обращения: 02.09.2026).

9. Достоевский Ф.М. Идиот // Собрание сочинений: в 10 т. - М.: Гослитиздат, 1957. - Т. 6. - 735 с.

10. Алексеев П.В. Мусульманский Восток в поэтике Ф. Достоевского [Электронный ресурс] // Academia.edu. - URL: https://www.akademia.edu/ (дата обращения: 02.09.2026).

11. Бунин И. Камень. Собр.соч. в 4 т. Т. 2. - М., 1988. - 590 с.

12. Коран Магомета / новый пер. с араб. текста М. Казимирским; пер. с фр. К.А. Николаева. - М.: М.В. Клюкин, [1901]. - 588, [20], XVI с. [Электронный ресурс] // Национальная электронная библиотека (НЭБ). - URL: https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_v19_rс_1736910 (дата обращения: 02.09.2026). - С. 264.

13. Ислам и русская классическая литература [Электронный ресурс] // Научная электронная библиотека eLIBRARY.RU. - URL: http://elibrary.ru/item.asp?id=42474758 (дата обращения: 02.09.2026) .

14. Пушкин А.С. Пророк // Сочинения: в 3 т. / под ред. Д.Д. Благого. - М.: Художественная литература, 1985. - Т. 1. - 735 с.

15. Выготский Л.С. Психология искусства. - М.: Искусство, 1986. - 574 с.