ИНТРОДУКЦИЯЛАНҒАН ТЕМІР АҒАШЫНЫҢ БИОЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ЖӘНЕ ОНЫҢ АПШЕРОН ТҮБЕГІН КӨГАЛДАНДЫРУДА ПАЙДАЛАНУ

Ұсынылған мақалада Апшерон түбегінің топырағы мен климаттық жағдайына темірдің беріктігіне ие Қызыл кітапқа енген темір ағашының (Parrotia persica (DC.) C.A.Mey.), түрлерінің интродукциясы (тұқымы арқылы), оның морфологиялық сипаттамасы және көгалдандыруда қолданылуы туралы мәліметтер берілген. Басқа зерттеулерде Апшерон түбегіне әкелінген темір ағашының көшеттері пайдаланылды. Біздің зерттеуімізде, керісінше, Апшерон түбегінің құмды және сортаң топырақтарында (сульфатты сортаңдану) темір ағашының тұқымдарынан көшеттер алынды. Тұқымның өнуі 80-85% шегінде ауытқып отырды. Тұқымнан дамып келе жатқан біржылдық көшеттердің жапырақтарының динамикасы анықталды, жапырақтың жаңа және құрғақ салмағы анықталды, жапырақтардың су сыйымдылығы мен суды ұстау қабілеті зерттелді. Басқа зерттеулерден айырмашылығы жапырақтағы фотосинтез процесі және ондағы хлорофилл мөлшері вегетациялық кезеңде динамикалық түрде анықталды. Темір ағашы әдетте Апшерон түбегінде өсетіні анықталды, бірақ оның табиғи ботаникалықгеографиялық аймағына қарағанда күрделі ауылшаруашылық күтімін қажет етеді. Темір ағаш аязға өте төзімді өсімдік емес. Теңіз деңгейінен 800-1000 м биіктікке жеке немесе топ болып көтерілуі мүмкін. Л.И. Прилипко (1954) темір ағашының мұндай рельефтік формаларда таралуын оның биологиялық ерекшеліктерімен түсіндіреді.

1. Аскеров А. Флора Азербайджана. - Баку: 2016. - 444 с.

2. Гурбанов Э.М., Систематика высших растений. Издательство «Бакинский Университет». - Баку. - 2009. - 430 с.

3. Асадов К.С., Ибрагимов Т.О. Национальные парки Азербайджана. - Баку, 2013. - 334 с.

4. Мамедов Т.С. Морфологические термины в идентификации растений. - Баку, Нурлан. - 2009. - 51 с.

5. Мехралиев А. Конспект садовника. - Баку: Международный издательский дом "Вектор", 2017. - С. 20-32.

6. Мамедов Т.С., Искандер Э.О., Талыбов Т.Х. Редкие деревья и кустарники Азербайджана. - Баку, 2016. - С. 139-140.

7. Асадов Г.Г., Садыгова К.А., Рагимов Г.С. Интродукция долговечных реликтовых видов на Апшеронском полуострове// Электронный периодический журнал «SCІ-АRTІCLE. RU» http://sciarticle.ru №131 (июль) 2024. - С. 17-21.

8. Красная книга Азербайджанской Республики. Редкие и исчезающие виды растений и грибов. - Баку. - 2013. - С. 20-35.

9. Худаев Ф., Набиев Р. Растения и их использование. Министерство образования АР. - Баку. - 2018. - С. 32-34.

10. Мамедов Т.С. Дендрофлора Азербайджана. Том III. - Баку. - 2016. - С. 158-161.

11. Jie Liu, Guang-Fu Zhang, Xue Li. Structural diversity and conservation implications of Parrotia subaequalis (Hamamelidaceae), a rare and endangered tree species in China // Nat. Conserv., 44 (2021), pp. 99-115. 10.3897/natureconservation.44.69404

12. Zhang YY, An Y, Lin F., M a Q.Y., Zhou X.Y., Jin L., Li P.F., Wang Z.S. (2021) Estimation of genome size of Parrotia by flow cytometry and k-mer. analysis.// Journal of Plant Genetic Resources 22(2): Р. 561­-570.

13. Ghorbanalizadeh A., Akhani H. Plant diversity of Hyrcanian relict forests: An annotated checklist, chorology and threat categories of endemic and near endemic vascular plant species// Plant Diversity. Volume 44, Issue 1, January 2022. - Р. 39-69.

14. Hang W., Yan G., Zhang G. Population-level ecological niche models to assess the impact of climate change on endangered and relict tree species: a case study of Parrotia subaequalis in China.

15. Древесные растения Главного ботанического сада им. Н.В. Цицина РАН. 60 лет интродукции. 2005. / отв. ред. А.С. Демидов. - М.: Наука. - 586 с.

16. Байрамова Д. Б., Набиев М. Х. Справочник Багбана. - Баку, Сада, 1997. - 248 с.

17. Гусейнов А.М., Гусейнов Н.В., Мамедова К.Ю. Агрохимия. Учебник для вузов. - Баку, 2018. - С. 369-373.

18. Интродукция и акклиматизация растений. Сборник научных трудов по дендрологии. - Баку, Сада, 2015. - 264 с.

19. Мамедов Г.С., Халилов М.Ю. Леса Азербайджана. - Баку, Элм, 2002. - с. 210

20. Гасанов З.М., Джафаров И.Х. и др. Что должен знать садовод. - Баку, 2009. - 367 с.

21. Заев П.П., Жежель Н.Г., Коротков А.А., Федосеева М.Н., Белова Е.Б. Общее земледелие. - Баку, Маариф, 1966. - 535 с.

22. Прилипко Л.И. Лесные растения Азербайджана. - Баку, 1954. - С. 30-38.

23. Гасымов М., Гадирова Г. Полезные растительные ресурсы Азербайджана. - Баку, Маариф, 2009. - С. 304-306