АҚМОЛА ОБЛЫСЫНДАҒЫ «ВЕХОВСКАЯ» ЖАСМЫҚ ӨНТМТНЕ МИНЕРАЛДЫ ТЫҢАЙТҚЫШТАР МЕН ӨСТМДТКТЕРДТ ҚОРҒАУ ӨНТМДЕРТНТҢ ТИТМДІЛТГТН БАҒАЛАУ

Мақалада 2025 жылы жүргізілген далалық зерттеулердің нәтижелері ұсынылған. Зерттеудің мақсаты минералдық тыңайтқыштар мен өсімдіктерді қорғаудың химиялық құралдарының (ӨҚҚ) биостимулятормен үйлесімде қолданылуының жасымықтың «Веховская» сортының өнімділігіне, сондай- ақ өнімділік құрылымының жекелеген элементтеріне әсерін кешенді түрде зерттеу болды. Жүргізілген жұмыстың өзектілігі Солтүстік Қазақстан және оған іргелес өңірлер жағдайына тән, ылғалданудың тұрақсыз әрі біркелкі болмауы, сондай-ақ агроценоздардың әртүрлі дәрежеде арамшөптермен ластануы жағдайында дәнді-бұршақты дақылдарды өсіру технологияларының тиімділігін арттыру қажеттілігімен айқындалады.

Зерттеулердің тәжірибелік бөлігі Ақмола облысының Зеренді ауданында жүргізілді. Далалық тәжірибелер екі қарама-қарсы агроценоздық фонда: арамшөптерден таза учаскеде және арамшөпті алғы дақылы айқын байқалатын фонда орналастырылды. Бұл дақылдың арамшөп компоненті тарапынан болатын бәсекелестік жағдайларына реакциясын неғұрлым толық бағалауға мүмкіндік берді. Агротехнологиялық тәсілдер ретінде N12P52 мөлшерінде бастапқы минералдық тыңайтқыштар, сондай-ақ химиялық өсімдік қорғау құралдарын «Фульвик» өсу реттегішімен үйлестіре отырып қолдануға негізделген өсімдіктерді қорғаудың интеграцияланған жүйесі пайдаланылды.

Зерттеу барысында жүйелі фенологиялық бақылаулар жүргізіліп, өсімдіктердің морфометриялық көрсеткіштеріне талдау жасалды, өнім құрылымының элементтері, оның ішінде бұршаққаптардың түзілуі мен тұқымдық өнімділік бағаланды, сондай-ақ соңғы биологиялық өнімділік анықталды. Зерттеу нәтижелері минералдық қоректендіруді, ӨҚҚ-ны және биостимуляторды кешенді қолданудың жасымықтың өсу процестері мен өнімділігіне айқын оң әсер ететінін көрсетгі. Фенофазалардың неғұрлым үйлесімді әрі жедел өтуі байқалды, бұл ретте дақылдың пісуі бақылау нұсқаларымен салыстырғанда 2-5 тәулікке жеделдеді. Сонымен қатар сабақтардың сызықтық өсуінің күшеюі, өсімдіктер архитектоникасының жақсаруы, фотосинтетикалық аппараттьщ жапырақ беті ауданының ұлғаюы және генеративті мүшелердің неғұрлым тиімді қалыптасуы анықталды. Бұл олардың абортивтілігінің төмендеуімен және егістіктердің жалпы өнімділігінің артуымен қатар жүрді.

«Веховская» сортының биологиялық өнімділігінің ең жоғары көрсеткіштері арамшөптерден таза агрофонда 28,0 ц/га, ал арамшөпті өсімдіктері бар фонда 28,8 ц/га құрады. Нұсқалар арасындағы шамалы айырмашылық сорттың жоғары пластикалылығын және бәсекеге қабілеттілігін көрсетеді. Алынған деректер дақылдың қарқынды өсіру технологиясының жекелеген элементтеріне жоғары технологиялық жауап беру қабілетін растайды және әртүрлі агроэкологиялық жағдайларда өнімнің тұрақты қалыптасуын көрсетеді. Зерттеу нәтижелері ресурс үнемдейтін, бейімделген және экологиялық бағытталған өсіру технологияларын әзірлеу мен жетілдіру кезінде пайдаланылуы мүмкін.

1. Белышкина М.Е. Проблема производства растительного белка и роль зерновых бобовых культур в ее решении // Природообустройство. - 2018. - № 5. - 65 с.

2. Khazaei H., Subedi M., Nickerson M., Martmez-Villaluenga C., Frias, J., Vandenberg A. Seed Protein of Lentils: Current Status, Progress, and Food Applications. Foods 2019, 8, 391. https://doi.org/10.3390/foods8090391

3. Gan Y., Hamel C., Kutcher H.R., Poppy L. Lentil enhances agroecosystem productivity with increased residual soil water and nitrogen. Renewable Agriculture and Food Systems. 2017;32(4):319-330. https://doi.org/10.1017/S1742170516000223

4. Байшоланов С.С. Агроклиматические особенности вегетационного периода в Акмолинской области // Гидрометеорология и экология. - [Электронный ресурс]. - URL: https://journal.kazhydromet.kz/kazgidro/article/view/324

5. Багаева Е.И., Виноградова Н.И. Заболевания зернобобовых культур в лесостепной зоне // Труды Омского сельскохозяйственного института. - Омск: 1994. - Т. 54. - С. 45-56.

6. Erman M., Tepe I., Yazlik A., Levent R. and Ipek K. Effect of weed control treatments on weeds, seed yield, yield components and nodulation in winter lentil. Weed Research, 2004, 44: 305 312. https://doi.org/10.1111/i.1365-3180.2004.00404.x

7. ГОСТ 10252-84. Семена чечевицы. Сортовые и посевные качества. Технические условия. - М.: Издательство стандартов, 1984. - 8 с.

8. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта (с основами статистической обработки результатов исследований). - 5-е изд., доп. и перераб. - М.: Агропромиздат, 1985. - 351 с.

9. Методы учета структуры сорного компонента в агрофитоценозах: учебное пособие / Сост.: И.В. Фетюхин, А.П. Авдеенко, С.С. Авдеенко [и др.]. - Персиановский: Донской Г АУ, 2018. - 76 с.

10. Белоусов А.А. Основы научных исследований в агрономии: электронный учебно-методический комплекс. - Красноярск: ФГОУ ВО «КГАУ», 2016. [Электронный ресурс]. URL: https://www.kgau.ru/distance/agro_02/belousov_oni-110201/00b_soderz.html

11. Архив климатических данных и метеорологических показателей по Акмолинской области за 2025 год. [Электронный ресурс]. URL: https://www.meteoblue.com/

12. Sita K., Sehgal A., Kumar J., Kumar S., Singh S., Siddique K.H.M., Nayyar H. Identification of High- Temperature Tolerant Lentil (Lens culinaris Medik.) Genotypes through Leaf and Pollen Traits. Front Plant Sci. 2017 May 19; 8:744. https://doi.org/10.3389/fpls.2017.00744