ЕКІНШІ ДҮНИЕЖҮЗІЛІК СОҒЫС ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ ФАШИСТІК ЛАГЕРЬЛЕРДЕГІ КЕҢЕС ӘСКЕРИ ТҰТҚЫНДАРЫ

Мақалада Беларусь Республикасының Ұлттық архиві мен Ресей Федерациясының Мемлекеттік архивінен алынған архивтік құжаттар негізінде Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы кеңес әскери тұтқындарының фашистік тұтқында болу процесіне талдау жасалған. Лагерь коменданттарының бұйрықтары, іс жүргізу хат-хабарлары, оккупациялық биліктің циркулярлары мен түрлі директивалары сияқты құжаттар негізінде Германияның оккупациялық билігі құрған лагерьлерді ұйымдастыру және олардың жұмыс істеу процесі талданды. Сондай-ақ, мақалада лагерь тұтқындарының естеліктері, бұрынғы күзетшілерді жауаптау хаттамалары пайдаланылып, Германия оккупациялық билігінің қылмыстық әрекеті дәлелденеді. Кеңес әскери тұтқындарының, соның ішінде Қазақстаннан келген сарбаздардың жоғары өлім-жітімі лагерьлердегі адам төзгісіз жағдайлармен, аштықтан әлсіреумен, қолайсыз санитарлық-эпидемиологиялық жағдайлармен алдын-ала айқындалған еді. Қорытындыда кеңес әскери тұтқындары лагерьлерде фашистік Германияның өздері қалыптастырған әскери тұтқындарды ұстау режимі арқылы оларды аяусыз жоюға бағытталған қылмыстық саясатының бүкіл арсеналын бастан кешіргендігі туралы тұжырым жасалады.

1. Словарь международного права / Москва: Международные отношения, 1982. 243 с.

2. Материалы Государственной комиссии по полной реабилитации жертв политических репрессий 20-50-х годов XX века. Т. VIII: Военнопленные-казахстанцы Второй мировой войны: сб. док. и материалов / сост.: Г.К. Кокебаева, К.Ш. Алимгазинов, Н.Т. Асилов, Е.Б. Бятов; под общ. ред. Е.Т. Карина. Астана: Институт истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова; Проектный офис Государственной комиссии; ТОО «Литера-М», 2022. 200 с.

3. Преступные цели – преступные средства: документы об оккупационной политике фашистской Германии на территории СССР (1941-1944 гг.) / сост. Г.Ф. Заставенко и др., Москва: Экономика, 1985. 325 с.

4. Масюковщина: Шталаг-352, 1941-1944: документы и материалы / Сост. Р. А. Черноглазова. Минск: Четыре четверти, 2005. 198 с.

5. Лагеря советских военнопленных в Беларуси: 1941-1944: документы и материалы. / сост.: В.Д. Селеменев. Минск: «Беларусь» 2022. 327 с.

6. Маляр И.И. Участие казахстанцев в европейском Движении Сопротивления // Петров И.И. Всегда начеку. Алма-Ата, 1971. С. 160-168

7. Семиряга М.И. Советские люди в европейском Сопротивлении. Москва: Наука, 1970. 351 с.

8. Дембицкий Н.П. Германии не нужны азиаты // Военно-исторический журнал. — 1997. — № 5. — С. 35—40.

9. Штрайт К. «Они нам не товарищи». Вермахт и советские военнопленные в 1941-1945 гг. М.: Русская панорама, 2009. 480 с.

10. Советские военнопленные во время Второй мировой войны на польских землях: сб. ст. / науч. ред. Я. Войтковяк; пер. М.А. Крисань; СПб: Алетейя, 2018. 196 с.

11. Садыкова Б.И. История Туркестанского легиона в документах. Алматы: Кайнар, 2002. 248 с.

12. Аяган Б. Красные и черные: материалы Гуверовского архива. Алматы: 2005. 240 с.

13. Бекенов С. Қазақтұтқыны. /Бас ред. Б. Аяған. – Алматы: Қазақэнциклопедиясы, 2007. 256 б.

14. Кокебаева Г.К. Германия – Россия – СССР: политика, война и плен. Алматы: Қазақуниверситеті, 2009. 345 с.

15. Полян П.М. Жертвы двух диктатур: жизнь, унижения и смерть советских военнопленных и остарбайтеров на чужбине и на родине. М., 2002. 978 с.

16. Земсков В.Н. Возвращение советских перемещенных лиц в СССР: 1944-1952 гг. // Труды Института Российской истории РАН. М., 2013. Вып.11. С. 244-284

17. Кривошеев Г.Ф., Андроников В.М., Буриков П.Д., Гуркин В.В. Великая Отечественная без грифа секретности. Книга потерь. М: «Вече», 2025. 384 с.

18. Стратиевский Д. Советские военнопленные Второй мировой и гуманитарное право. Могла ли Москва спасти своих граждан? // Журнал российских и восточноевропейских исследований. 2014. № 1(5). С. 79-90.

19. НАРБ. Ф. 1440. Оп. 3. Д. 917. Л. 87-92

20. НАРБ Ф. 845. Оп. 1 Д.1. Л.14).

21. ГАРФ. Ф.7445. Оп. 2. Д. 140. Л. 71

22. НАРБ. Ф. 4083. Оп. 3. Д. 918. Л. 17-18

23. НАРБ. Ф. 845. Оп. 1. Д. 11 Л. 12

24. НАРБ. Ф. 861. Оп. 1. Д. 1. Л.1-3

25. ГАРФ.Ф. р-7021. Оп.87. Д.137. Л.4

26. ГАРФ. Ф. р-7021. Оп. 87. Д.159. Лл. 11 - 207; Д.160. Лл .49- 259; Д.161. Лл.10-208; Д.162. Лл. 22- 225; Д.163. Лл.58-259; Д.164. Лл.10-244; Д.175. Лл.2- 65.