ТЕРЕК ПЕН ШЫМТЕЗЕК ЖАПЫРАҚТАРЫНЫҢ ҚОСПАСЫНДА ӨСІРГЕНДЕ EISENIA FETIDA SAV. ӨСУІ ЖӘНЕ ДАМУЫ

Қалалық жапырақ қалдықтары вермикомпосттың әлеуетті көзі болып табылады, алайда олардың ауыр металдармен ластануы пайдалану қауіпсіздігіне қатысты алаңдаушылық туғызады. Біз әртүрлі антропогендік жүктемесі бар Томск қаласының (Ресей) бес аймағынан (теміржол вокзалы, Михайловский саябағы, өзен порты, университет паркі және қала маңындағы бақылау аймағы) жиналған  терек жапырақтары  қосылған қоспаларда өсірілген Eisenia fetida Sav. өсуі мен көбеюін бағаладық. Екі айдан кейін биомассаның ең жоғары өсімі бақылау аймағынан  жиналған жапырақтары бар қоспада байқалды (8,87 г, өсім 78,5%) және университет саябағында (8,74 г, 70,5%); ал ең төмен өсім өзен порты аймағынаң алынған жапырақтары бар қоспада (5,70 г, 39,9%) және Михайловский саябағында (5,50 г, 43,0%) тіркелді. 
Салынған кокондар саны бақылау аймағының (+138%) және университет саябағының (+94,8%) жапырақтары бар қоспаларда ең жоғары болды, ал теміржол станциясы аймағынан алынған жапырақтары бар қоспада төмендеді (-40,9%). Жас дарақтардың өсуі Михайловский саябағы жапырақтары бар қоспада ең жоғары болды (+33,4 дарақ). Жалпы алғанда, ластануы аз аудандардағы субстрат сапасы жауын құрттарының жақсы дамуына ықпал етеді. Алынған мәліметтер қалалардағы түскен жапырақтарды тиімді басқару мен биогумус өндірісінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге негіз болады. 

1. Issariyaporn D., Ch'ng H.Y., Jumpen O. Effects of Four Different Media from Selected Agricultural Wastes on the Total Production and Nutrient Profile of Vermicompost // Journal of Agricultural Sciences (Tarim Bilimleri Dergisi). – 2025. – Vol. 31. – № 2. – P. 280–287. https://doi.org/10.15832/ankutbd.1504615

2. Makkar C., Singh J., Parkash C., Singh S., Vig A.P., Dhaliwal S.S. Vermicompost acts as bio-modulator for plants under stress and non-stress conditions // Environment, Development and Sustainability. – 2023. – Vol. 25. – P. 2006–2057. https://doi.org/10.1007/s10668-022-02132-w

3. Filipović A., Mandić A., Hadžiabulić A., Johanis H., Stipanović A., H. Brekalo H. Characterization and evaluation of vermicomposting materials // Ekológia (Bratislava). – 2023. – Vol. 42, – № 2. – P. 101–107. https://doi.org/10.2478/eko-2023-0012

4. Kornievskaya E., Kurovsky A., Babenko A., Petrochenko K., Sechko O. Microbial structure of nitrogen utilizers in Populus nigra L. compost and vermicompost// IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. – 2020. – Vol. 433. – P. 012001. https://doi:10.1088/1755-1315/433/1/012001

5. Kurovsky A., Kornievskaya E., Gummer Ya., Babenko A., Saratchandra Babu M. The balance of nitrogen forms and number of microorganisms of the nitrogen cycle in vermicomposts based on leaf litter and cow manure // IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. – 2021. – Vol. 935. – P. 012002. https://doi:10.1088/1755-1315/935/1/012002

6. Aalok A., Tripathi A. Composting-Vermicomposting of Different Types of Leaves using Earthworm Species Eisenia fetida // Dynamic Soil, Dynamic Plant. – 2010. – Vol. 4. Special Issue 1 (Vermitechnology II). – P. 139–144. ISBN: 978-4-903313-56-6

7. Mokgophi M.M., Manyevere A., Ayisi K.K., Munjonji L. Characterisation of Chamaecytisus tagasaste, Moringa oleifera and Vachellia karroo Vermicomposts and Their Potential to Improve Soil Fertility // Sustainability. – 2020. – Vol. 12. – P. 9305. https://doi.org/10.3390/su12229305

8. Kapila R., Verma G., Sen A., Nigam A. Compositional Evaluation of Vermicompost Prepared from Different Types of Organic Wastes using Eisenia fetida and Studying its Effect on Crop Growth / R. Kapila, // Indian Journal of Agricultural Research. – 2024. – Vol. 58. – № 3. – P. 468–473. https://doi.org/10.18805/IJARe.A-5708

9. Sultana, T., Jashimuddin, M., Hasan, M.H. (2025). Leaf Litter Decomposition and Associated Nutrient Release Dynamics Under Varying Temperature and Precipitation in a South Asian Tropical Forest. // Journal of Soil, Plant and Environment. – 2025. – Vol. 4. – P. 94–111. https://doi.org/10.56946/jspae.v4i1.690

10. Ro S., Long V., Sor R., Pheap S., Nget R., William J. Alternative feed sources for vermicompost production // Environment and Natural Resources. Journal. – 2022. – Vol. 20. – P. 393-399. https://doi.org/10.32526/ennrj/20/202200009

11. Perri G., Gargano D., Randazzo L., Calabrese S., Brusca L., Fuoco I., Apollaro C., La Russa M.F. Nature-Based Options for Improving Urban Environmental Quality: Using Black Poplar Trees for Monitoring Heavy Metals Pollution in Urbanized Contexts // Resources. – 2024. – Vol. 13. – С. 85. https://doi.org/10.3390/resources13060085

12. Levei L., Cadar O., Babalau-Fuss V., Kovacs E., Torok A.I., Levei E.A., Ozunu A. Use of Black Poplar Leaves for the Biomonitoring of Air Pollution in an Urban Agglomeration // Plants. – 2021. – Vol. 10, № 3. – P. 548. https://doi.org/10.3390/plants10030548

13. Kalozi O., Kebert V., Orlović S., Ilić M., Kostić S. Populus euramericana Accumulates More Organic Pollutants (PAHs and PCBs), While P. nigra 'Italica' Absorbs More Heavy Metals // Plants. – 2025. – Vol. 14, – № 10. – P. 1445. https://doi.org/10.3390/plants14101445

14. Singh N.K., Shahi K., Kumar K., Suthar S. Enhanced vermicomposting of leaf litter by white-rot fungi pretreatment and subsequent feeding by Eisenia fetida under a two-stage process//Bio-Resource Technology Reports. – 2021. – Vol. 13. – P. 100609. https://doi.org/10.1016/j.biteb.2020.100609

15. Pączka G., Mazur-Pączka A., Garczyńska M., Podolak A., Szura R., Butt K.R., Kostecka J. Using Earthworms Eisenia fetida (Sav.) for Utilization of Expansive Littoral Plants Biomass // Applied Sciences. – 2019. – Vol. 9. – № 17. – P. 3635. https://doi.org/10.3390/app9173635

16. Suthar S. Gailora S. Nutrient recovery from urban forest leaf litter waste solids using Eisenia fetida // Ecological Engineering. – 2014. – Vol. 71. – P. 660–666. https://doi.org/10.1016/j.ecoleng.2014.08.010