АЛМА БАҚТАРЫНДАҒЫ ЗИЯНКЕСТЕРДІ БАҚЫЛАУДА ЖЫРТҚЫШ КЕНЕЛЕРДІ ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ

Қазақстан Республикасы жағдайында алма екпелерін тетраних және жеміс кенелерінен қорғау маңызды шаруашылық мәнге ие, өйткені пестицидтік жүктеменің жоғары болуы фитофагтардың төзімді популяцияларының қалыптасуына, пайдалы акарофаунаның азаюына және агроценоздардың экологиялық тепе-теңдігінің бұзылуына әкеледі. Жұмыстың мақсаты - алма ағашындағы өрмекші кенелерді бақылаудың химиялық және биологиялық әдістерінің тиімділігін бағалау және жыртқыш фитосейид кенелерін Қазақстан бақтарын экологияландырылған қорғау жүйесіне енгізу мүмкіндігін негіздеу. Акарицидтер мен энтомоакарифагтарды қолдану жөніндегі әдеби және эксперименттік деректер, соның ішінде Орталық Азия елдеріндегі далалық сынақ нәтижелері және Алматы облысының алма бақтарында Amblyseius andersoni интродукциялау тәжірибесі жинақталды. Химиялық препараттар өңдеуден кейін бастапқы кезеңде жоғары биологиялық тиімділік көрсеткенімен, олардың қорғаныс әсері 14-21 тәулікке қарай төмендейтіні анықталды. Amblyseius andersoni қолдану фитофаг кенелеріне қарсы неғұрлым тұрақты әсер көрсетті: жыртқыш:жемтік арақатынасы 1:2 болғанда өрмекші кененің саны бақылаудың 14- тәулігінде нөлдік деңгейге дейін төмендеді. Биоверт және Metarhizium robertsii қолданғаннан кейін Phytoseiulus persimilis қауіпсіз интродукциясы 3 тәуліктен соң, ал Фитоверм мен БТБ қолданғаннан кейін кемінде 5 тәуліктен соң мүмкін екені көрсетілді. Жұмыстың ғылыми жаңалығы Орталық Азияның бақ агроценоздарында жыртқыш кенелерді қолдану деректерін жүйелеу және A. andersoni түрін Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы алма ағашын интеграцияланған қорғау элементі ретінде пайдалану перспективаларын негіздеу болып табылады.

1. Ryalls James M. W, Garratt Michael P. D. , Spadaro Davide , Mauchline Alice L. The benefits of integrated pest management for apple depend on pest type and production metrics. Frontiers in Sustainable Food Systems. Volume 8 – 2024 DOI=10.3389/fsufs.2024.1321067. SSN=2571-581X

2. Abduhakimova G.Z., K.S. Qo’chqarali o’g‘li, S.M. Rakhmatjonovich, H. Ali, E.M. Amanbayevich and A.M. Shavkatovna. 2025. Diversity and abundance of mite and moth pests in maloideae orchards with records of their associated natural enemies. Pakistan Journal of Agricultural Research, 38(2): 12-17. DOI | https://dx.doi.org/10.17582/journal.pjar/2025/38.2.12.17

3. Anorbayev A.R., Rahmonov A. Kh. Apple tree biological effectiveness of the dimethoate against spider mites determination. International Journal of Horticulture and Food Science, 2022; 4(1): 105-107. DOI: https://doi.org/10.33545/26631067.2022.v4.i1b.97

4. Быстрая Г.В., Бербеков В. Н., Алхасов Э.Б. Основные направления экологизации интенсивной технологии выращивания яблони в садовых агроценозах Кабардино-Балкарии // Известия ТСХА. 2016. №3. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/osnovnye-napravleniya-ekologizatsii-intensivnoy-tehnologii-vyraschivaniya-yabloni-v-sadovyh-agrotsenozah-kabardino-balkarii (дата обращения: 14.04.2022).

5. Ажбенов В.К. Защита растений в Казахстане // Защита и карантин растений. - 2006. - N 11. - С. 7-12. - С. 2006.

6. Каширская Н.Я., Кочкина А.М. Направления экологизации защиты растений яблони от вредителей и болезней // ссск. 2020. №1-2. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/napravleniya-ekologizatsii-zaschity-rasteniy-yabloni-ot-vrediteley-i-bolezney (дата обращения: 28.11.2021).

7. Sánchez-Bayo, Francisco & Wyckhuys, Kris. (2019). Worldwide decline of the entomofauna: A review of its drivers. Biological Conservation. 232. 10.1016/j.biocon.2019.01.020.

8. Рябчинская Т.А., Харченко Г. Л. Экологизированная стратегия защиты плодовых и ягодных культур // Защита и карантин растений. 2008. №7. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/ekologizirovannaya-strategiya-zaschity-plodovyh-i-yagodnyh-kultur (дата обращения: 27.11.2021).

9. Искендирова Р.А., Мейрханова А.С. Экологизированная система защиты яблоневых садов от плодожорки (laspeyresia pomonella l.) 2016. http://www.rusnauka.com/3_SND_2016/Agricole/1_207855.doc.htm

10. Рахмонов А.Х., Тожиева М.И., Эргашева Х.А. Особенности защиты садов от паутинных клещей // Universum: химия и биология: электрон. научн. журн. 2022. 5(95).

11. Мухаммадиев Б.К., Рахмонов А.Х. Развитие обыкновенного паутинного клеща (Tetranychus urticae Koch.) на яблоне сорта Ред Делишес и меры борьбы против него // Universum: химия и биология: электрон. научн. журн. 2021. 5(83). URL: https://7universum.com/ru/nature/archive/item/11675

12. J. Praslička and J. Huszár. (2004): Influence of temperature and host plants on the development and fecundity of the spider mite Tetranychus urticae (Acarina: Tetranychidae). Plant Protect. Sci., 40: 141–144.

13. Indujja M., Baskaran V., Sumathi E., Venkatesan K. and Anandham R.. Population Dynamics and Efficacy of Insecticides against Spider Mite Schizotetranychus baltazari (Tetranychidae) in Curry Leaf Murraya koenigii. Biological Forum – An International Journal, 15(8) (2023): 501-507.

14. Рыбарева, Т.С. Адаптационный потенциал и поведенческие модели интродуцированных в яблоневые сады клещей-фитосейид / Т. С. Рыбарева // Биологическая защита растений – основа стабилизации агроэкосистем: материалы Международной научно-практической конференции, Краснодар, 11–13 сентября 2018 года. – Краснодар: ИП Дедкова С. А. (типография «Гранат»), 2018. – С. 453 456.

15. Рыбарева Т.С. Применение хищных клещей-фитосейид в защите яблони от клещей-фитофагов. Сборник научных трудов НБС-ННЦ, №142, 2016г., стр 179-185.

16. Копжасаров Б.К., Исина Ж.М., Бекназарова З.Б., Темрешев И.И., Сарбасова А.М., Калдыбеккызы Г., Кошмагамбетова М.Ж., Калдыбек Д.Е., Әділ С. / Рекомендации по экологизированной системе защиты яблони от комплекса вредителей и болезней на юго-востоке Казахстана /–Алматы: Изд. Нур-Принт, - 2023. - 48 с.

17. Бекназарова З.Б., Темрешев И.И., Копжасаров Б.К., Калдыбеккызы Г., Кошмагамбетова М.Ж., Сарбасова А.М., Исина Ж.М., Калдыбек Д.Е./Рекомендации по биологической системе защиты сада от чешуекрылых вредителей/ – Алматы: Изд. НурПринт – 2023. – 36 с

18. E.B.Balykina2,*, T.S. Rybareva1 , and L.P. Yagodinskaya2 . Population of tetranychidae mites on apple trees and methods of restraining the number of resistant races in crimea. E3S Web of Conferences 254, 06009 (2021). https://doi.org/10.1051/e3sconf/202125406009

19. Алейникова, Н. В. Эффективность интродуцированных акарифагов в снижении популяций клещей-фитофагов в местах диапаузы. / Н. В. Алейникова, Т. С. Рыбарева, Л. П. Ягодинская // Магарач. Виноградарство и виноделие. – 2023 – № 4(223). – С. 363-370.

20. Ахатов А.К., Ижевский С.С. Защита тепличных и оранжерейных растений от вредителей (морфология, образ жизни, вредоносность, борьба). – М.: Т-во науч. изд. КМК, 2004. – 307 с.

21. S.J. Numa Vergel, R.A. Bustos, C.D. Rodriguez, R.F. Cantor. Laboratory and greenhouse evaluation of the entomopathogenic fungi and garlic–pepper extract on the predatory mites, Phytoseiulus persimilis and Neoseiulus californicus and their eff ect on the spider mite Tetranychus urticae / // Biol Control. – 2011. – N 57. – Р. 143–149.

22. Weinan Sun, Xuenong Xu, Ruixia Men, Zhongren Lei. Eff ects of Beauveria bassiana on predation and behavior of the predatory mite Phytoseiulus persimilis // Journal of Invertebrate Pathology. – 2018. – P. 51–56.

23. Сухорученко Г.И., Козлова Е.Г., Иванова Г.П. Токсичность химических и микробиологических препаратов в отношении хищного клеща Phytoseiulus persimilis A.-H. // Фитосанитарная оптимизация агроэкосистем // Материалы третьего всероссийского съезда по защите растений. – СПб., 2013. – Т.II. – С. 103–107.

24. Анорбаев А.Р., Раҳмонов А.Х. Биологическая эффективность препарата hamla-550 ec против паутинного клеща (tetranychus urticae koch) на яблоне // Universum: химия и биология : электрон. научн. журн. 2022. 4(94). URL: https://7universum.com/ru/nature/archive/item/13323

25. Анорбаев А.Р., Раҳмонов А.Х. Эффективность инсектоакарацида газелл-д 55 % к.э против вредителей яблони // Universum: химия и биология : электрон. научн. журн. 2022. 4(94). URL: https://7universum.com/ru/nature/archive/item/13331

26. Анорбаев А.Р., Рахмонов А.Х. Эффективность препарата lambda-plyus 20% против паутинного клеща на яблоне // Universum: химия и биология: электрон. научн. журн. 2021. 10(88). URL: https://7universum.com/ru/nature/archive/item/12295

27. А.А. Зенкова, Д.Ю. Гаврилова, Р.Р. Колоколов. Влияние биологических препаратов на хищного клеща фитосейулюса. // «Вестник НГАУ» – 4(61)/2021