ТОПЫРАҚ МИКРОБОЦЕНОЗЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНДАҒЫ СИДЕРАЛДЫҚ ҚОСПАЛАРДЫҢ РӨЛІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ЕНГІЗУ ӘДІСТЕРІНІҢ ӘСЕРІ

Сидералды дақылдар және олардың қоспалары топырақ құнарлылығын арттыруға және олардың биологиялық жағдайын жақсартуға бағытталған ресурстарды үнемдейтін ауылшаруашылық технологияларының маңызды элементі болып табылады. Зерттеудің мақсаты – дәстүрлі және химиялық сүрі жермен салыстырғанда, бұршақ-дәнді, бұршақ-майлы және дәнді-майлы сидералды қоспалардың оларды топыраққа әртүрлі тәсілдермен енгізу жағдайындағы топырақ құнарлылығы мен оның саулығына әсерін бағалау.
Топырақтың биологиялық жағдайын бағалау үшін топырақ микробоценозының көрсеткіштері (микроорганизмдердің әртүрлі экологиялық-трофикалық топтарының түрлік және сандық құрамы) пайдаланылды. Мақалада 2024–2025 жылдары әртүрлі сидералды қоспаларды (асбұршақ + сұлы, сұлы + қыша, асбұршақ + қыша) және оларды топыраққа енгізу тәсілдерін қолдану жағдайындағы сүрі жер танаптары жүйесіндегі микробтық қауымдастықты бағалау нәтижелері ұсынылған. 2024 жылы асбұршақ + сұлы және асбұршақ + қыша сидералды қоспалары егілген топырақта топырақ бактерияларының жоғары белсенділігі анықталды. 2025 жылы аммонификациялайтын және азот сіңіретін микроорганизмдер санының азаюы байқалды, ал кейбір нұсқаларда саңырауқұлақ микрофлорасының үлесі артты. Топырақ микробиотасының неғұрлым тұрақты көрсеткіштері асбұршақ-сұлы қоспасын шабу + саңылаулау нұсқасында байқалды.
Сидералды қоспаларды қолдану климаттық факторлардың (атмосфералық жауын-шашын мен температура) жылдар аралық өзгергіштігі жағдайында топырақтың микробиологиялық жағдайының тұрақтануына және азот трансформациясы процестерінің оңтайлануына ықпал ететіні көрсетілді. Әртүрлі ботаникалық құрамы бар жасыл тыңайтқыш қоспалары мен тыңайтқыш прекурсорларының топырақтың биологиялық белсенділігі мен органикалық заттардың ыдырау процестеріне әсерін салыстырмалы талдау жүргізілді. Жасыл тыңайтқыш қоспаларын пайдалану топырақтың микробтық қауымдастығының қалыптасуына жалаңаш тыңайтқыш және химиялық тыңайтқышпен салыстырғанда оң әсер ететіні көрсетілді, бұл ауылшаруашылық тәжірибесінің топырақтың биологиялық мәртебесін жақсартудағы әлеуетін көрсетеді. Алынған нәтижелер сидералды қоспалардың топырақтағы биологиялық процестерді реттеудегі рөлі туралы түсініктерді кеңейтеді және оларды бейімделмелі егіншілік жүйелерін (топырақ қорғау, ресурс үнемдеу және биологияландырылған) әзірлеу кезінде қолдануға болады.

1. Айтемиров А.А., Халилов М.Б., Бабаев Т.Т., Амиралиев З.Г. Влияние сидератов на урожайность яровых зерновых культур в условиях орошения Терско-Сулакской подпровинции // Юг России: экология, развитие. – 2018. – 13(2). – С. 144-155. https://doi.org/10.18470/1992-1098-2018-2-144-155

2. Архипов А.С., Долгополова Н.В. Обработка почвы как средство повышения плодородия в севообороте // Вестник Курской государственной сельскохозяйственной академии. – 2022. – № 2. – С. 6-13.

3. Несмеянова М.А., Дедов А.В. Приемы повышения плодородия почвы и их эффективность при возделывании подсолнечника // Вестник Курской государственной сельскохозяйственной академии. – 2022. – № 4. – С. 16-22.

4. Лошаков В.Г. Зеленое удобрение как фактор повышения плодородия почвы, биологизации и экологизации земледелия // Плодородие. – 2018. – № 2. – С.26-29. DOI:10.25680/S19948603.2018.101.09

5. Barbieri P., Pellerin S., Seufert V. Smith L., Ramankutty N., Nesme T. Global option space for organic agriculture is delimited by nitrogen availability // Nat Food. – 2021. – No 2. – P. 363-372 https://doi.org/10.1038/s43016-021-00276-y

6. Куликов Я.К. Экологическая полифункциональность микроорганизмов и растительно-микробных комплексов в биоремедиации загрязненных почв // Журнал Белорусского государственного университет // Экология. – 2023. – № 4. – С. 4-15.

7. Семенов В.М. Экологическая агрохимия азота и углерода // Проблемы агрохимии и экологии. – 2024. – № 2. – С. 57-68. DOI: 10.26178/AE.2024.14.30.010

8. Асланян К.А., Емелин А.В. Современные методы повышения плодородия почв при минимизации использования химических удобрений // Международный научный сельскохозяйственный журнал. – 2024. – Т. 4. – С. 18-28.

9. Карипов Р.Х, Жумагулов И.И. Ресурсосберегающие технологии на основе сокращенной и нулевой обработки почвы в условиях сухостепной зоны // Евразийский Союз Ученых. – 2016. – № 30. – С. 14-16.

10. Федоренко А.Н., Мокриков Г.В., Казеев К.Ш., Гобарова А.А., Козунь Ю.С., Колесников С.И. Оценка влияния покровных культур на биологическую активность черноземов при использовании технологии прямого посева // Земледелие. – 2023. – № 1. – С. 23-31. DOI: 10.24412/0044-3913-2023-1-23-27.

11. Баярова М., Махтимкулыева Я., Гурбанов Х., Араздурдыев Н. Агротехнологии для устойчивого сельского хозяйства и защита окружающей среды // Парадигма. – 2025. – № 11-3. – С. 223-231.

12. Халикова Л.В., Кавеленова Л.М. Почвенный микробоценоз в агросреде как динамичная система: первичные результаты оценки изменений // Самарский научный вестник. – 2023. – Т. 12. – № 2. – С. 91-97.

13. Бушнев А.С., Курилова Д.А., Котлярова И.А. О ризосфере полевых культур и факторах, влияющих на динамику ее микробиоты (обзор) // Масличные культуры. – 2023. – № 4 (196). – С. 97-109. DOI: 10.25230/2412-608Х-2023-4-196-97-109

14. Wang Y., Yu, A., Shang, Y., Wang, P., Wang, F., Yin, B., Liu, Y., Zhang, D., Chai, Q. Research progress on the improvement of farmland soil quality by green manure // Agriculture. – 2025. – Т. 15. – № 7. – С. 768-788. https://doi.org/10.3390/agriculture15070768

15. Пальчиков Е.В., Алиев Т.Г.-Г., Ломакин, Д.А., Новикова Д.А. Роль предшественников в повышении плодородия почвы и формировании урожайности озимой пшеницы // Технологии пищевой и перерабатывающей промышленности АПК–продукты здорового питания. – 2020. – № 2. – С. 122-128. DOI 10.24411/2311-6447-2020-10051

16. Сулейменова С.Б., Михайлова О.П., Ефименко Д.В. Влияние сидерального пара на плодородие почв // Научная статья года 2023: сборник статей VII Международного научно-исследовательского конкурса. – Пенза: МЦНС «Наука и Просвещение», 2023. – С. 14-18.

17. Нетрусов А.И., Егорова Л.М., Захарчук Л.М. и др. Практикум по микробиологии: учебное пособие для вузов. - М.: Академия, 2005. - 608 с.

18. Теппер Е.З. Практикум по микробиологии. – М.: Дрофа, 2004. – 256 с.

19. Shen G., Zhang S., Liu X. Jiang Q., Ding W. Soil acidification amendments change the rhizosphere bacterial community of tobacco in a bacterial wilt affected field // Appl Microbiol Biotechnol. - 2018. – Т.102. – Р. 9781-9791. https://doi.org/10.1007/s00253-018-9347-0

20. Чернов Т.И., Железова А.Д. Динамика микробных сообществ в различных диапазонах времени (обзор) // Почвове¬дение. – 2020. – № 5. – С. 590-600. https://doi.org/10.31857/S0032180X20050044

21. Wang F., Cui H., He F., Liu Q., Zhu Q., Wang W., Liao H., Yao D., Cao W., Lu P. The Green Manure (Astragalus sinicus L.) Improved Rice Yield and Quality and Changed Soil Microbial Communities of Rice in the Karst Mountains Area // Agronomy. – 2022. – 12. – 1851. https://doi.org/10.3390/agronomy12081851

22. Castellano-Hinojosa A., Strauss S. L. Impact of Cover Crops on the Soil Microbiome of Tree Crops // Microorganisms. – 2020. – 8(3). – 328. https://doi.org/10.3390/microorganisms8030328

23. Ding T., Yan Z., Zhang W., Duan, T. Green Manure Crops Affected Soil Chemical Properties and Fungal Diversity and Community of Apple Orchard in the Loess Plateau of China // J Soil Sci Plant Nutr. – 2021. – Р.1089–1102. https://doi.org/10.1007/s42729-021-00424-0

24. Prajapati S.K., Dayal P., Kumar V., Goirola A. Green Manuring: A Sustainable Path to Improve Soil Health and Fertility // AgriSustain-An International Journal. – 2023. – 01(02). – Р.24–33. https://doi.org/10.5281/zenodo.10049824

25. Zhou G., Fan K., Gao S., Chang D., Li G., Liang T., Liang H., Li S., Zhang J., Che Z., Cao W. Green manuring relocates microbiomes in driving the soil functionality of nitrogen cycling to obtain preferable grain yields in thirty years // Sci China Life Sci. – 2024. – 67(3). – Р. 596-610. doi:10.1007/s11427-023-2432-9

26. Fang, Y., Wang, F., Jia, X., Lin, C., Zhang, H., Chen, L., & Chen, J. Effect of green manure and reduced chemical fertilizer load on the community of soil nitrogen-fixing bacteria // Journal of Agro-Environment Science. - 2018. – 37(9). – Р.1933–1941. https://doi.org/10.11654/jaes.2018-0509

27. Li F., Chen L., Li Y., Han Y., Wang Y., Li P., Zhang S., Zhang J. Long-term fallowing produces specific fungal taxa associated with soil carbon storage // Pedosphere. – 2024. - 34(6). – Р.1014–1025. https://doi.org/10.1016/j.pedsph.2023.10.001

28. Chmolowska D., Hamda N., Laskowski R. Cellulose decomposed faster in fallow soil than in meadow soil due to a shorter lag time // J Soils Sediments. – 2017. – 17. – Р. 299–305. https://doi.org/10.1007/s11368-016-1536-9

29. Evdokimova E.V., Gladkov G.V., Kuzina N.I., Ivanova E.A., Kimeklis A.K., Zverev A.O., Kichko A.A., Aksenova, T.S., Pinaev A.G., Andronov E.E. The difference between cellulolytic ‘culturomes’ and microbiomes inhabiting two contrasting soil types // PLoS ONE. – 2020. – 15(11): e0242060. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0242060

30. Bautista-Cruz A, Aquino-Bolaños T, Hernández-Canseco J, Quiñones-Aguilar EE. Cellulolytic Aerobic Bacteria Isolated from Agricultural and Forest Soils: An Overview // Biology. – 2024. – 13(2):102. https://doi.org/10.3390/biology13020102

31. Zhang, Z., Liu, J.L., Lan, J.Y. Duan C.J., Ma Q.S., Feng J.X. Predominance of Trichoderma and Penicillium in cellulolytic aerobic filamentous fungi from subtropical and tropical forests in China, and their use in finding highly efficient β-glucosidase // Biotechnol Biofuels. – 2014. – 7. – 107. https://doi.org/10.1186/1754-6834-7-107

32. Phukongchai W., Kaewpradit W., Rasche F. Inoculation of cellulolytic and ligninolytic microorganisms accelerates decomposition of high C/N and cellulose-rich sugarcane straw in tropical sandy soils // Applied Soil Ecology. – 2022. – 172. – 104355. https://doi.org/10.1016/j.apsoil.2021.104355

33. Li J., Shen X., Chen B., He Z., Yan L., Yang L., Ding B., Chai Z. Effects of Biofertilizer and Green Manure on Soil Bacterial Community in Korla Fragrant Pear Orchard // Microorganisms. – 2025. - Vol. 13. – No. 11. – Art. 2252. https://doi.org/10.3390/microorganisms13102252