ТҮРЛЕРДІҢ ЗАМАНАУИ АННОТАЦИЯЛАНҒАН ТІЗІМІ СИРЕК ДӘРІЛІК ӨСІМДІКТЕР СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫ

Қазіргі уақытта Солтүстік Қазақстан облысының (СҚО) сирек кездесетін дәрілік өсімдіктерінің заманауи аннотацияланған тізімі жоқ. Бұл жұмыста ғылыми жарияланымдарды, далалық зерттеулер материалдарын және университет ғалымдарының гербарий қорын талдау нәтижесінде құрастырылған флора өкілдерінің кеңейтілген деректер паспорты ұсынылады.

Құрастырылған тізімге сәйкес, Солтүстік Қазақстан облысының сирек кездесетін дәрілік өсімдіктерінің он бір түрі анықталды. Олардың ішінде 4 түрі Ranunculaceae тұқымдасына жатады, ал Poaceae, Liliaceae, Lythraceae, Droseraceae, Menyanthaceae тұқымдастарының әрқайсысына 1 түрден; Orchidaceae тұқымдасына 2 түр кіреді.

Әрбір түрдің таксономиялық орны, морфологиясы және экологиялық ерекшеліктері қарастырылған. Сонымен қатар, олардың биологиялық белсенді заттардың көзі ретіндегі құндылығын дәлелдейтін фармакологиялық қасиеттеріне ерекше назар аударылған.

Өсімдіктердің сиректік санаты мен Солтүстік Қазақстан облысы аумағындағы таралу ерекшеліктеріне ерекше көңіл бөлінген, бұл аймақтың орманды-дала және дала экожүйелерінің бірегейлігін көрсетеді. Зерттеу нәтижелері өсімдіктерді қорғауды құқықтық реттеу мен инвентаризациялаудың маңызды құралы ретінде осындай жұмыстардың маңыздылығын көрсетеді, сондай-ақ сирек түрлердің фармакологиялық әлеуетін әрі қарай зерттеу қажеттігін айқындайды.

1. Гемеджиева Н. Г., Димеева Л. А., Ситпаева Г. Т., Грудзинская Л. М. Состояние и перспективы современных исследований лекарственных растений Казахстана // Проблемы ботаники Южной Сибири и Монголии. - 2025. - Т. 24, № 1. - С. 30-34. - https://doi.org/10.14258/pbssm.2025007

2. Красная книга Казахстана. Т. 2: Растения. - Астана: ТОО «АртPrintXXI», 2014. - 452 с.

3. Grudzinskaya L., Gemejiyeva N., Karzhaubekova Zh. The Kazakhstan medicinal flora survey in a leading families volume // Bulletin of the Karaganda University. Biology. Medicine. Geography Series. - 2020. - Vol. 100. - P. 39-51. - https://doi.org/10.31489/2020bmg4/39-51

4. Bokov D. O., Luferov A. N., Krasnyuk I. I., Bessonov V. V. Ethno-pharmacological review on the wild edible medicinal plant, Lilium martagon L. // Tropical Journal of Pharmaceutical Research. - 2019. - Vol. 18, № 7. - P. 1559-1564. - https://doi.org/10.4314/tjpr.v18i7.29

5. Aidarkhanova G., Kubentayev S., Kukhar Y., Urazalina A. Current state of populations, resources, and biological activity Pulsatilla patens (Ranunculaceae) in Northern Kazakhstan // Biodiversitas Journal of Biological Diversity. - 2022. - Vol. 23. - P. 2311-2320. - https://doi.org/10.13057/biodiv/d230509

6. Хрусталева И. А. и др. Редкие виды растений национального парка «Бурабай» (Центральный Казахстан) // Вестник ТГУ. Биология. - 2012. - № 4 (20). - С. 118-126. - https://doi.org/10.17223/19988591/20/10

7. Закирина А. О. и др. Солтүстік Қазақстан облысы топырақ жағдайын геоэкологиялық бағалау // Молодежь и наука-2020: материалы конференции. - Петропавловск: СКГУ, 2020. - Т. 1. - С. 68-72.

8. Kenzhina K. D. et al. Protected, Rare and Medicinal Plant Species of the Buiratau State National Natural Park (Republic of Kazakhstan) // OnLine Journal of Biological Sciences. - 2025. - Vol. 25, № 2. - P. 437-447. - https://doi.org/10.3844/ojbsci.2025.437.447

9. Постановление Правительства Республики Казахстан от 31 декабря 2025 года № 1206 «Об утверждении Концепции сохранения и устойчивого использования биоразнообразия в Республике Казахстан на 2026-2035 годы» [Электронный ресурс]. - Режим доступа: https://adilet.zan.kz

10. Абильтаева А. А., Вилков В. С. Видовой состав сорной растительности в окрестностях города Петропавловска // Вестник Северо-Казахстанского университета имени М. Козыбаева. - 2020. - № 4 (49). - С. 9-14.

11. Галактионова Е. В. Анализ лихено- и бриофлоры болот Черное и Афонькин рям Северо-Казахстанской области // Молодежь и наука-2020. - Петропавловск: СКГУ, 2020. - С. 1-26.

12. Berganayeva G. et al. Medicinal Plants of the Flora of Kazakhstan Used in the Treatment of Skin Diseases // Molecules. - 2023. - Vol. 28, № 10. - Article 4192. - https://doi.org/10.3390/molecules28104192

13. Plants of the World Online (POWO). Facilitated by the Royal Botanic Gardens, Kew [Электронный ресурс]. - Режим доступа: https://powo.science.kew.org/ (дата обращения: 12.06.2026).

14. Sokoloff D. D. et al. Kazakhstan Has an Unexpected Diversity of Medicinal Plants of the Genus Acorus // Plants. - 2024. - Vol. 13. - Article 1978. - https://doi.org/10.3390/plants13141978

15. Грудзинская Л. М. и др. Аннотированный список лекарственных растений Казахстана // Труды Института ботаники и фитоинтродукции. - 2014. - Т. 20, № 1. - 200 с.

16. Аралбай Н. К. К вопросу сохранения биологического и этнокультурного разнообразия Казахстана // Вестник КазНУ. Серия биологическая. - 2011. - № 6 (52). - С. 9-12.

17. Бакубаев Д. Р. Продуктивность травостоя при весеннем сроке разделки дернины в условиях Северо-Казахстанской области // Молодежь и наука-2020. - Петропавловск: СКГУ, 2020. - С. 280.

18. Тлеубергенова Г. С., Кузнецова М. А., Кеженева Д. Д. Лекарственные растения Кызылжарского района Северо-Казахстанской области // Вестник Северо-Казахстанского университета имени М. Козыбаева. - 2022. - № 3 (55). - С. 58-67. - https://doi.org/10.54596/2309-6977-2022-3-58-67

19. Ақмағамбет Ш. Б. Видовое разнообразие отряда чешуекрылых Есильского района Северо-Казахстанской области // Вестник СКУ. - 2018. - № 2 (39). - С. 11-16.

20. Муравьева Д. А., Самылина И. А., Яковлев Г. П. Фармакогнозия: учебник. - М.: Медицина, 2002. - 656 с.

21. Галактионова Е. В. Лекарственные растения, входящие в состав флоры Северо-Казахстанской области // Исследования в области естественных наук. - 2012. - № 5 [Электронный ресурс]. - URL: https://science.snauka.ru/2012/05/364

22. Arysbaeva R. et al. Preservation of ex-situ gene pool of rare medicinal plant species in Kazakhstan // BIO Web of Conferences. - 2024. - Vol. 100. - Article 04020. - https://doi.org/10.1051/bioconf/202410004020

23. Das P. et al. Antidiabetic Activity of Trapa natans Fruit Peel Extract Against Streptozotocin Induced Diabetic Rats // Global Journal of Pharmacology. - 2011. - Vol. 5. - P. 186-190.

24. Kim T.-Y. et al. 3‴-O-Foliamenthoyl-Rutin, a New Flavonoid Glycoside from the Roots of Nymphoides peltata // Plants. - 2023. - Vol. 12, № 24. - Article 4083. - https://doi.org/10.3390/plants12244083

25. Levaya Ya., Atazhanova G., Gabe V., Badekova K. A Review of Botany, Phytochemistry, and Biological Activities of Eight Salvia Species Widespread in Kazakhstan // Molecules. - 2025. - Vol. 30, № 5. - Article 1142. - https://doi.org/10.3390/molecules30051142

26. Кабанова С. А. Особенности сохранения генофонда лекарственных растений в условиях Северного Казахстана // Известия НАН РК. - 2024. - № 8. - С. 112-126.

27. Карпук В. В. Фармакогнозия: учебная программа для вузов. - 2017. - 16 с.

28. International Plant Names Index (IPNI) [Электронный ресурс]. - URL: https://www.ipni.org/

29. Курбанбаева Ж. Д., Кеженева Д. Д. Ранневесенние лекарственные растения Согровского заказника Северо-Казахстанской области // Вестник Северо-Казахстанского университета имени М. Козыбаева. - 2025. - № 2 (66). - С. 52-58. - https://doi.org/10.54596/2958-0048-2025-2-52-58

30. Syraiyl S., Ydyrys A. et al. Phytochemical composition and antioxidant activity of three medicinal plants from southeastern Kazakhstan // International Journal of Biology and Chemistry. - 2022. - Vol. 15, № 1. - P. 73-78. - https://doi.org/10.26577/ijbch.2022.v15.i1.08

31. Tleuberlina O. B., Mamurova A. T. et al. Distribution and geobotanical studies of the medicinal plant Capparis herbacea Willd. in the southern regions of Kazakhstan // Experimental Biology. - 2023. - № 94. - https://doi.org/10.26577/eb.2023.v94.i1.04

32. Orhan I. E., Şekeroğlu N. Editorial on the 9th International Mediterranean Symposium on Medicinal and Aromatic Plants (MESMAP-10) // Phytochemistry Letters. - 2024. - Vol. 61. - P. 104-105. - https://doi.org/10.1016/j.phytol.2024.04.007

33. Kaspieva N. N., Atimtaykyzy A. Morphological features of the medicinal plant Archangelica officinalis, growing on the territory of the East Kazakhstan // Farmaciâ Kazahstana. - 2025. - P. 101-110. - https://doi.org/10.53511/pharmkaz.2025.2.10

34. Kubentayev S., Gemejiyeva N., Mukhtubaeva S., Razhanov M., Izbastina K. Assessment of raw material reserves of promising medicinal plants in the territory of Western Altai in Eastern Kazakhstan // BIO Web of Conferences. - 2024. - Vol. 100. - Article 04017. - https://doi.org/10.1051/bioconf/202410004017

35. Yeginbay A., Aripova S., Abubakirova A., Mutalova M., Aitkulova R., Akhmadaliev B. J., Burabaev A., Narimanov A. A. Biology of the medicinal plant Arum korolkowii Regel (Arum) // Plant Science Today. - 2024. - Early Access. - https://doi.org/10.14719/pst.3137