PRUNUS ARMENIACA L. ТҮРІНІҢ НОМЕНКЛАТУРАЛЫҚ ТАРИХЫ ЖӘНЕ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БОТАНИКАЛЫҚ ЗЕРТТЕЛУІ

Мақала Қазақстан аумағындағы жабайы өсетін кәдімгі өріктің (Prunus armeniaca L.) номенклатуралық тарихына және түр жөніндегі қазіргі ғылыми білімнің жай-күйіне талдау жасауға арналған. К. Линнейдің (1753) алғашқы сипаттамасынан бастап халықаралық дерекқорлардағы заманауи таксономиялық тұжырымдамаларға дейінгі кезеңде түр номенклатурасының өзгерістеріне жүйелі шолу ұсынылған. Кеңестік флористикалық дәстүрде Armeniaca vulgaris Lam. атауының ұзақ уақыт қолданылуы Rosaceae тұқымдасын жүйелеудегі морфологиялық критерийлер мен тарихи тәсілдермен байланысты екені көрсетілген, ал қазіргі молекулалық-филогенетикалық зерттеулер Armeniaca туысын Prunus sensu lato құрамында біріктірудің ғылыми негізділігін дәлелдейді. Шолуда Қазақстандағы түрдің табиғи ареалына егжей-тегжейлі сипаттама беріліп, оған Іле Алатауы, Жоңғар Алатауы, Қаратау және Шу-Іле таулары қамтылған. Экологиялық жағдайлардың ерекшеліктері, популяциялардың кеңістіктік құрылымы, тән мекен ету ортасы және антропогендік қауіп-қатерлер талданған. Аймақта түрді ботаникалық тұрғыдан зерттеу тарихына - XIX ғасырдағы алғашқы флористикалық еңбектерден бастап молекулалықгенетикалық әдістерді қолданатын қазіргі зерттеулерге дейін - шолу жасалған. Түрдің зерттелуіндегі проблемалық тұстар анықталған: кешенді популяциялық-генетикалық зерттеулердің жеткіліксіздігі, морфометриялық өзгергіштік пен табиғи популяциялардың динамикасы жөніндегі деректердің тапшылығы. Жүргізілген талдау Оңтүстік Қазақстандағы P. armeniaca-ның жабайы популяцияларын биоэкологиялық және генетикалық тұрғыдан жан-жақты зерттеуге бағытталған келесі зерттеу кезеңіне ғылыми негіз қалайды.

1. Plants of the World Online. (n.d.). Prunus armeniaca L. Royal Botanic Gardens, Kew. https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:729463-1

2. Trees and Shrubs Online. (n.d.). Prunus L. International Dendrology Society. https://treesandshrubsonline.org/articles/prunus/

3. Linnaeus, C. (1753). Species plantarum (Vol. 1). Laurentius Salvius. https://www.biodiversitvlibrarv.org/bibliography/669

4. Scopoli, J. A. (1772). Flora carniolica (2nd ed.). J. Th. de Trattner. https://www.biodiversitvlibrarv.org/item/31731

5. Lamarck, J.-B. (1789). Encyclopedie methodique. Botanique (Tome 1). Panckoucke. https://www.biodiversitvlibrarv.org/item/82484

6. Komarov, V. L. (Ed.). (1941). Flora o f the USSR (Vol. 10). Publishing House of the Academy of Sciences of the USSR. https://www.biodiversitvhbrarv.org/item/117087

7. Baytenov, M. S. (Ed.). (1961-1963). Flora o f Kazakhstan (Vol. 3). Publishing House of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR. https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1111346

8. Rehder, A. (1940). Manual o f cultivated trees and shrubs hardy in North America. Macmillan. https://doi.org/10.1038/148007a0

9. Rehder, A. (1949). Bibliography o f cultivated trees and shrubs hardy in cooler temperate regions o f the Northern Hemisphere. Arnold Arboretum. https://archive.org/details/bibliographyofcu00rehd

10. Potter, D., Eriksson, T., Evans, R. C., Oh, S.-H., Smedmark, J. E. E., Morgan, D. R., Kerr, M., Robertson, K. R., Arsenault, M., Dickinson, T. A., & Campbell, C. S. (2007). Phylogeny and classification of Rosaceae. Plant Systematics and Evolution, 266, 5-43. https://doi.org/10.1007/s00606-007-0539-9

11. Lee, S., & Wen, J. (2001). A phylogenetic analysis of Prunus and the Amygdaloideae (Rosaceae) using ITS sequences of nuclear ribosomal DNA. American Journal o f Botany, 88(1), 150-160. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11159135/

12. Bortiri, E., Oh, S.-H., Jiang, J., Baggett, S., Granger, A., Weeks, C., Potter, D., & Parfitt, D. E. (2006). Phylogeny and systematics of Prunus (Rosaceae) as determined by sequence analysis of ITS and chloroplast DNA. Systematic Botany, 31(4), 759-773.

13. Shi, S., Li, J., Sun, J., Yu, J., & Zhou, S. (2013). Phylogeny and classification of Prunus sensu lato (Rosaceae). Journal o f Integrative Plant Biology, 55(11), 1069-1079. https://doi.org/10.1111/jipb.12095

14. Jiang, F., Zhang, J., Wang, S., Yang, L., Luo, Y., Gao, S., Zhang, M., Wu, S., Hu, S., & Yu, J. (2019). The apricot (Prunus armeniaca L.) genome elucidates Rosaceae evolution and beta-carotenoid synthesis. Horticulture Research, 6, 128. https://doi.org/10.1038/s41438-019-0215-6

15. Faust, M., Suranyi, D., & Nyujto, F. (2001). Origin and dissemination of apricot. Acta Horticulturae, 605, 23-24.

16. Hanelt, P. (Ed.). (2001). Mansfeld’s encyclopedia o f agricultural and horticultural crops. Springer.

17. Krussmann, G. (1986). Manual o f cultivated broad-leaved trees and shrubs (Vol. 3). Timber Press.

18. International Plant Names Index. (n.d.). Prunus armeniaca L. https://www.ipni.org/n/729463-1

19. World Flora Online. (n.d.). Prunus armeniaca L. http://worldfloraonline.org

20. Tropicos. (n.d.). Prunus armeniaca L. Missouri Botanical Garden. https://tropicos.org

21. Regel, E. A. (1873-1886). Descriptiones plantarum novarum in regionibus Turkestanicis. Acta Horti Petropolitani, 2-5. https://archive.org/details/descriptionespla26rege

22. Krasnov, A. N. (1888). An essay on the history oftheflora ofthe southern part ofthe eastern Tien Shan. Imperial Academy of Sciences.

23. Severtsov, N. A. (1873). Travels in the Turkestan region and study o f the mountainous area o f the Tien Shan. Imperial Russian Geographical Society.

24. Fedchenko, A. P. (1876). Journey to Turkestan (Vol. 3, Pt. 1). M. Stasyulevich Typography.

25. Fedchenko, A. P. (1902). List of plants collected in Turkestan in 1869, 1870, and 1871. University Typography.

26. Baytenov, M. S. (1985). Flora of southeastern Kazakhstan. Nauka.

27. Baytenov, M. S. (1991). Vegetation ofthe Zailiysky Alatau. Nauka.

28. Groppi, A., Liu, S., Cornille, A., Decroocq, V., Tricon, D., Chague, A., Eyquard, J.-P., & Costes, E. (2021). Population genomics of apricots unravels domestication history and adaptive events. Nature Communications, 12, 3956. https://doi.org/10.1038/s41467-021-24283-6

29. Imanbayeva, A., Zharassova, D., Duisenova, N., Orazov, A., Tolep, N., & Tlepiyeva, G. (2025). Unravelling the chloroplast genome of the Kazakh apricot (Prunus armeniaca L.) through MinION longread sequencing. Plants, 14(5), 638. https://doi.org/10.3390/plants14050638

30. Zaurov, D. E., et al. (2013). Genetic resources o f apricots (Prunus armeniaca L.) in Central Asia. HortScience, 48(6), 681-691. https://doi.org/10.21273/HORTSCI.48.6.681

31. Uzun, A., Pinar, H., Gurcan, K., et al. (2024). Genetic diversity and population structure of wild and cultivated apricots collected from Kyrgyzstan. Genetic Resources and Crop Evolution, 71, 4131-4140. https://doi.org/10.1007/s10722-024-01894-8

32. Romadanova, N. V., et al. (2025). Geobotanical study, DNA barcoding, and SSR marker analysis to determine population structure and genetic diversity of rare and endangered Prunus armeniaca L. Plants, 14(15), 2333. https://doi.org/10.3390/plants14152333

33. Abdulina, S. A. (1999). List ofvascularplants o f Kazakhstan. Gylym.

34. Kitic, D., et al. (2022). Anticancer potential and other pharmacological properties of Prunus armeniaca L.: An updated overview. Plants, 11(14), 1885. https://doi.org/10.3390/plants11141885

35. Ruiz, D., et al. (2005). Characterization and quantitation of phenolic compounds in new apricot varieties. Journal o f Agricultural and Food Chemistry, 53(24), 9544-9552. https://doi.org/10.1021/jf051539p

36. Hegedhs, A., et al. (2010). Antioxidant and antiradical capacities in apricot fruits. Journal o f Food Science, 75(9), C722-C730. https://doi.org/10.1111/1,1750-3841.2010.01826.x

37. Drogoudi, P. D., et al. (2008). Physical characters and antioxidant, sugar, and mineral nutrient contents in apricot fruit. Journal o f Agricultural and Food Chemistry, 56(22), 10754-10760. https://doi.org/10.1021/if801995x

38. Yigit, D., Yigit, N., & Mavi, A. (2009). Antioxidant and antimicrobial activities of bitter and sweet apricot kernels. Brazilian Journal o f Medical and Biological Research, 42, 346-352.

39. Korekar, G., et al. (2011). Antioxidant capacity and phenolics content of apricot kernel. Plant Foods for Human Nutrition, 66(4), 376-383.

40. Akin, E. B., Karabulut, I., & Topcu, A. (2008). Some compositional properties of main Malatya apricot varieties. Food Chemistry, 107(2), 939-948. https://doi.org/10.1016/i.foodchem.2007.08.052

41. Caliskan, O., Bayazit, S., & Sumbul, A. (2012). Fruit quality and phytochemical attributes of apricot cultivars. Notulae Botanicae Horti Agrobotanici Cluj-Napoca, 40(2), 284-294. https://doi.org/10.15835/nbha4028044

42. Roussos, P. A., et al. (2011). Apricot fruit quality attributes under different crop load. Scientia Horticulturae, 129(3), 472-478. https://doi.org/10.1016/i.scienta.2011.04.021

43. Ali, S., Masud, T., & Abbasi, K. S. (2011). Physico-chemical characteristics of apricot grown in Northern Pakistan. Scientia Horticulturae, 130(2), 386-392. https://doi.org/10.1016/i.scienta.2011.05.040

44. Karadag, M., & Omarova, S. (2024). Use of Prunus armeniaca seed oil and pulp in health and cosmetic products. Advances in Biology & Earth Sciences, 9(1), 105-110. https://doi.org/10.62476/abess105