СОТ ОРЫНДАУШЫСЫНЫҢ ДИСКРЕЦИЯ ШЕКТЕРІ: ЗАҢДЫЛЫҚТЫҢ СОТ СТАНДАРТТАРЫ

Мақала Қазақстан Республикасындағы сот орындаушыларының дискрециялық өкілеттіктерінің шектерін кешенді талдауға арналған. Зерттеудің өзектілігі сот орындаушыларының іс-әрекеттеріне дау айту туралы әкімшілік талап қоюлар санының артуымен және қалыптасып жатқан заңдылықтың сот стандарттарын анықтау қажеттілігімен негізделеді.
Жұмыстың мақсаты - сот практикасы сот орындаушысының әкімшілік еркіндігін (дискрециясын) қалай шектейтінін анықтау және оның іс-әрекеттерін заңсыз деп танудың жүйелі себептерін айқындау. Әдіснамалық негізін доктриналық, формальды-құқықтық, сот-талдау және статистикалық әдістер, сондайақ бағалау категорияларын интерпретациялау үшін заңгерлік герменевтика құрады.
Зерттеудің эмпирикалық базасын ҚР Жоғарғы Сотының 2023-2025 жылдардағы статистикалық деректері, сот орындаушыларының іс-әрекеттері заңсыз деп танылған сот практикасының материалдары мен талдау шолулары құрайды.
Зерттеу нәтижелері талап қоюларды қанағаттандыру көрсеткішінің тұрақты өскенін (2023 жылғы 42,4%- дан 2025 жылы 40,2%-ға дейін, сот қорғауының жалпы жоғары пайызы жағдайында) көрсетеді, бұл сот бақылауының күшейгенін айғақтайды. Бұзушылықтардың типологиясы анықталды: өкілеттіктерді асыра пайдалану, шаралардың барабар еместігі, рәсімдік бұзушылықтар, формализм және негізсіздік. 
Соттардың пропорционалдылық, адалдық, процестік ашықтық және мүдделер теңгерімі талаптарын қамтитын квазипрецеденттік стандарттарды қалыптастырып жатқаны анықталды. Сот практикасы атқарушылық іс жүргізу моделін өзгертіп, дискрецияны тиімділік құралынан сот қорғауының нысанына айналдыратыны негізделді.
Ғылыми жаңалығы дискреция шектерінің дербес реттегіші ретінде сот стандарттарын анықтау мен жүйелеуден тұрады.
Жұмыстың практикалық маңыздылығы заңнаманы жетілдіру бойынша ұсыныстар мен сот орындаушылары мен соттарға арналған әдістемелік ұсынымдарды әзірлеуде.

1. Административный процедурно-процессуальный кодекс Республики Казахстан: Кодекс Республики Казахстан от 29 июня 2020 года № 350-VI (введён в действие с 1 июля 2021 года) // Информационно-правовая система нормативных правовых актов Республики Казахстан «Әділет». URL: https://adilet.zan.kz (дата обращения: 02.03.2026).

2. Гаджиалиева, Н. Ш. Дискреционные полномочия как способ преодоления пробелов в гражданском процессуальном праве / Н. Ш. Г аджиалиева, М. И. Исаева // Г осударственная служба и кадры. - 2025. - № 4. - С. 116-121. - DOI 10.24412/2312-0444-2025-4-116-121. - EDN OIMKJC.

3. Статистические данные о рассмотрении административными судами первой инстанции дел об оспаривании решений, действий (бездействия) судебных исполнителей: статистика // Верховный Суд Республики Казахстан: официальный сайт. — URL: https ://sud. gov.kz/rus/kate goriya/statistika (дата обращения: 02.03.2026).

4. Решение от 24.01.2025 № 1094-24-00-4/683 / Специализированный межрайонный административный суд области Абай // Судебный кабинет Республики Казахстан. - URL: https://office.sud.kz/ (дата обращения: 02.03.2026).

5. Решение от 19.08.2025 № 3594-25-00-4/993 / Специализированный межрайонный административный суд Карагандинской области // Судебный кабинет Республики Казахстан. - URL: https://office.sud.kz/ (дата обращения: 02.03.2026). М. Қозыбаев атындағы СҚУ Хабаршысы / Вестник СКУ имени М. Козыбаева. № 1 (69). 2026 163

6. Решение от 27.11.2025 № 7194-25-00-4/4352 / Специализированный межрайонный административный суд города Астаны // Судебный кабинет Республики Казахстан. - URL: https://office.sud.kz/ (дата обращения: 02.03.2026).

7. Решение от 12.02.2025 № 7194-24-00-4/4417 / Специализированный межрайонный административный суд города Астаны // Судебный кабинет Республики Казахстан. - URL: https://office.sud.kz/ (дата обращения: 02.03.2026).

8. Решение от 11.02.2026 № 5594-25-00-4/5 / Специализированный межрайонный административный суд Павлодарской области // Судебный кабинет Республики Казахстан. - URL: https://office.sud.kz/ (дата обращения: 02.03.2026).

9. Решение от 26.01.2026 № 2794-26-00-4/32 / Специализированный межрайонный административный суд Западно-Казахстанской области // Судебный кабинет Республики Казахстан. - URL: https://office.sud.kz/ (дата обращения: 02.03.2026).

10. Решение от 10.02.2026 № 1993-26-00-4/46 / Специализированный межрайонный административный суд Алматинской области // Судебный кабинет Республики Казахстан. - URL: https://office.sud.kz/ (дата обращения: 02.03.2026).

11. Решение от 11.02.2026 № 7594-26-00-4/19 / Специализированный межрайонный административный суд города Алматы // Судебный кабинет Республики Казахстан. - URL: https://office.sud.kz/ (дата обращения: 02.03.2026).

12. Гражданский процессуальный кодекс Республики Казахстан: Кодекс Республики Казахстан от 31 октября 2015 года № 377-V ЗРК (с изм. и доп. по состоянию на 02.03.2026) // Информационноправовая система нормативных правовых актов Республики Казахстан «Әділет». URL: https://adilet.zan.kz (дата обращения: 02.03.2026).

13. Закон Республики Казахстан «Об исполнительном производстве и статусе судебных исполнителей» Закон Республики Казахстан от 2 апреля 2010 года № 261-IV «Об исполнительном производстве и статусе судебных исполнителей» (с изм. и доп. по состоянию на 02.03.2026) // Информационно-правовая система нормативных правовых актов Республики Казахстан «Әділет». URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z100000261 (дата обращения: 02.03.2026).

14. Нормативное постановление Верховного Суда Республики Казахстан «О применении судами некоторых норм законодательства об исполнительном производстве»: Нормативное постановление Верховного Суда Республики Казахстан от 31 марта 2017 года № 1 (с изменениями от 20 апреля 2018 г.; действующее) // Информационно-правовая система нормативных правовых актов Республики Казахстан «Әділет». URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P170000001S (дата обращения: 02.03.2026).

15. Обобщение судебной практики применения административными судами некоторых норм законодательства об исполнительном производстве за 2023-2024 годы и первое полугодие 2025 года: обобщение судебной практики от 3 декабря 2025 г. // Верховный Суд Республики Казахстан. URL: https://sud.gov.kz/rus/content/obzory-sudebnoY-praktiki (дата обращения: 02.03.2026).

16. Анализ судебной практики рассмотрения административных дел об оспаривании решений, действий (бездействия) судебных исполнителей: опубликован 10 мая 2023 г. на официальном сайте Верховного Суда Республики Казахстан // Верховный Суд Республики Казахстан. URL: https://sud.gov.kz/rus/content/obzory-sudebnoY-praktiki (дата обращения: 02.03.2026).

17. Бросалина, А. А. Административное усмотрение: понятие и пределы реализации в деятельности органов исполнительной власти / А. А. Бросалина // Государственная служба. - 2023. - Т. 25, № 5(145). - С. 6-14. - DOI 10.22394/2070-8378-2023-25-5-6-14. - EDN NPRTQR.

18. Асанов, А. Е. Обеспечение эффективности института частных судебных исполнителей в Республике Казахстан / А. Е. Асанов // Вестник Института законодательства и правовой информации Республики Казахстан. - 2022. - № 3(70). - С. 214-224. - DOI 10.52026/2788-52912022703214. - EDN VTHULT.