ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОРМАНДЫ-ДАЛАЛЫ АЙМАҒЫ ЖАҒДАЙЫНДА ПРЕМИО ДӘНДІ ҚҰМАЙДЫҢ СОРТЫНЫҢ ДӘН ӨНІМДІЛІГІНЕ СЕБУ МӨЛШЕРІНІҢ ӘСЕРІ

Мақалада Солтүстік Қазақстанның орманды-дала аймағы жағдайында құмайдың Премио астық сортының себу мөлшеріне байланысты дән өнімділігінің нәтижелері келтірілген. Зерттеу климаттың құрғақшылық тенденциясы жағдайында егіншілікті әртараптандырудың және тұрақты түрде мал азығын өндірудің өзекті мәселелеріне бағытталған. Далалық зерттеу 2025 жылы әртүрлі себу мөлшерлеріне байланысты жүргізілді (80 000-300 000 дана/га), барлық себу нұсқалары үшін қатараралықтың аумағы 45 см құрады. Зерттеу барысында өсімдіктердің биіктігі, түптенуі, қалындығы және өнімділігі бағаланды. Нәтижелер себу мөлшерінің артуы өсімдіктердің морфологиялық және өнімді құрылымдық көрсеткіштеріне айтарлықтай әсер ететінін көрсетті. Өсімдіктердің биіктігі мен тығыздығы ең қолайлы деңгейде 170 000-200 000 дана/га мөлшерінде қалыптасты. Түптенудің максималды көрсеткіші 120 000 дана/га себу мөлшерінде орын алды. Астық өнімділігі максималды мәнге 200 000 дана/га жетті және 62,9 ц/га құрады. Себу мөлшерін одан әрі арттыру егін құрылымының нашарлауына және өнімділіктің төмендеуіне алып келді. Алынған деректер Солтүстік Қазақстан жағдайында құмайдың Премио сортын себудің оңтайлы мөлшері 170 000-200 000 дана/га құрайтынын көрсетті. Зерттеу нәтижелері құмайды аймақтың егіншілік жүйесіне қосу және тұрақты астық өндірісін қамтамасыз ету үшін практикалық маңызға ие.

1. Жужукин, В.И. Сорго в современном земледелии / В.И. Жужукин, А.А. Глуховцев, В.В. Щедрина. - М.: РУЦ, 2012. - 256 с.

2. Smith, C.W. Sorghum: Origin, History, Technology, and Production / C.W. Smith, R.A. Frederiksen. - John Wiley & Sons, 2000. - 824 p.

3. Баймуканов, Д.А. Перспективы развития кормопроизводства в Казахстане / Д.А. Баймуканов // Вестник сельскохозяйственной науки Казахстана. - 2018. - № 2. - С. 45-50.

4. Елешев, Р.Е. Агробиологическое обоснование возделывания сорго в условиях Юго-Восточного Казахстана: автореф. дис. канд. с.-х. наук / Р.Е. Елешев. - Алматы, 2015. - 22 с.

5. Методика государственного сортоиспытания сельскохозяйственных культур (кормовые культуры). - М., 1989. - Вып. 5. - 167 с.

6. Khaskheli, M.A. Sustainable Management of Major Fungal Phytopathogens in Sorghum (Sorghum bicolor L.) for Food Security: A Comprehensive Review / M.A. Khaskheli, M.M. Nizamani, E. Tarafder et al. - Journal of Fungi, 2025. - Vol. 11, No. 3. - 207 p.

7. Hussain, M.I. Unraveling Sorghum Allelopathy in Agriculture: Concepts and Implications / M.I. Hussain, S. Danish, A.M. Sanchez-Moreiras et al. - Plants, 2021. - Vol. 10, No. 9. - 1795 p.

8. Liaqat, W. Drought and sorghum: a bibliometric analysis using VOS viewer / W. Liaqat, M.T. Altaf, C. Barutgular et al. - Journal of Biomolecular Structure and Dynamics, 2024. - Vol. 42, No. 22. - P. 12317­ 12329.

9. Khan, M.A.R. Phenotypic Characterization of Growth and Yield Parameters of Selected Grain Forage Sorghum Accessions for Drought Tolerance / M.A.R. Khan, M.S. Hossain, A. Mahmud et al. - Tropical Plant Biology, 2025. - Vol. 18. - Article 80.

10. Игловиков, В.Т.; Конюшков, Н.С.; Мельничук, В.П. Методика проведения опытов на сенокосах и пастбищах. Том 1. Всероссийский научно-исследовательский институт фитопатологии. ВНИИФ 1971, 1, 174.

11. Доспехов Б.А. Методика полевых опытов: (с основами статистической обработки результатов исследований); Альянс: Москва, 2011;

12. Szemerits, B. Seed Rate and Row Spacing Effects on Yield and Quality of Sorghum Maturity Groups Under Central European Conditions / B. Szemerits, G. Kukorelli, W.S. Kabato, Z. Molnar - Seeds, 2025. - Vol. 4, No. 4. - Article 61