КАСПИЙ ТЕҢІЗІНІҢ СОЛТҮСТІК АКВАТОРИЯСЫНДАҒЫ БАЛЫҚ ТҮРЛЕРІНІҢ ТАРАЛУЫ

Мақалада Каспий теңізінің солтүстік бөлігіндегі балықтардың таралуы және олардың биологиялық көрсеткіштері келтірілген. Ғылыми зерттеу жұмыстары аясында 7 тұқымдасқа жататын 18 түрлі балық кездесті. Мақала Каспий теңізінің солтүстік акваториясындағы ихтиофаунаның қазіргі таралу ерекшеліктерін талдауға арналған. Зерттеу нәтижелері бойынша балық түрлерінің кеңістіктік таралуы гидрологиялық жағдайларға, су тұздылығының ауытқуына, тереңдік айырмашылықтарына және қоректік базаның сипатына тікелей тәуелді екені анықталды. Ихтиофаунаның құрылымында тыран, қаракөз және көксерке сияқты экологиялық икемді түрлердің басым екендігі байқалады, бұл олардың Солтүстік Каспий жағдайына жоғары бейімделу қабілетін көрсетеді. Сонымен қатар, бекіре тұқымдас балықтардың үлесі салыстырмалы түрде төмен болып, олардың таралуы уылдырық шашу алаңдарының шектеулілігімен және антропогендік факторлардың әсерімен түсіндіріледі. Алынған деректер Каспий теңізінің солтүстік бөлігіндегі балық ресурстарының жай-күйін бағалауға, биологиялық әртүрлілікті сақтау және балық шаруашылығын орнықты дамыту бойынша ғылыми негізделген ұсыныстар әзірлеуге мүмкіндік береді.

1. Fazli H., Daryanabard G.R., Pourgholami A. et al. Influence of climate drivers and fishing effort on fish stock condition: a case study from the Caspian Sea // Scientia Marina. - 2024. - Vol. 88, No. 4. - P. 1-12. - DOI: 10.3989/scimar.05546.089.

2. Harkonen T., Jussi M., Baimukanov M. et al. Pup production and breeding distribution of the Caspian seal (Phoca caspica) in relation to human impacts // Ambio. - 2008. - Vol. 37, No. 5. - P. 356-361. - DOI: 10.1579/07-R-345.1.

3. Xenarios S., Orazgaliyev S., Torabi Haghighi A., et al. A perspective on sustainability and environmental challenges in the Caspian Sea // International Journal of Water Resources Development. - 2025. - Vol. 41, No. 1. - P. 1-8. - DOI: 10.1080/07900627.2025.2441052

4. Богуцкая Н.Г., Кияшко П.В., Насека А.М., и др. Определитель рыб и беспозвоночных Каспийского моря Том 1: Рыбы и моллюски, Товарищество научных изданий КМК СанктПетербург - Москва, 2013. - 35-64 с.

5. Dmitrieva L., Kondakov A.A., Oleynikov E., et al. Assessment of Caspian Seal By-Catch in an Illegal Fishery Using an Interview-Based Approach // PLOS ONE. - 2013. - Vol. 8, No. 6. - P. 1-7. - DOI: 10.1371/journal.pone.0067074.

6. Lahijani H.A.K., Leroy S.A.G., Arpe K., et al. Caspian Sea level changes during the instrumental period, its impact and forecast: A review // Earth-Science Reviews. - 2023. - Vol. 241, P. - 104856. - DOI:10.1016/j.earscirev.2023.104428

7. Иванов В. П. - Биологические ресурсы Каспийского моря (монография). Описывает биологические ресурсы, включая рыб и их промысловое использование. Астрахань: Изд-во КаспНИРХ, 2000. - 83 с.

8. Aubakirova M., Assylbekova S.Z., Isbekov K.B., et al. The First Detection of Parasite Ellobiopsis sp. on Calanoids (Crustacea: Copepoda) Inhabitingthe Caspian Sea (Central Asia: West Kazakhstan) // Diversity. - 2025. - Vol. 17, No. 2. P. - 91. - DOI:10.3390/d17020091

9. Кушнаренко А.И. Эколого-этологические основы количественного учета рыб Северного Каспия. - Астрахань. Изд-во КаспНИРХ. - 2003. - 180 с.

10. Кушнаренко А.И., Сидорова М.А., Белоголова Л.А. Оценка абсолютной численности рыб в Северном Каспии// Биологические основы динамики численности и прогнозирования вылова рыб. - Москва. Изд-во ВНИРО, 1989. - 156-163 с.

11. Правдин И.Ф. Руководство по изучению рыб. - Москва. Изд-во Пищевая промышленность., 1966. - 376 с.

12. Бәйімбет Ә.А., Темірхан С.Р. Қазақстанның балықтәрізділері мен балықтарының қазақшаорысша анықтауышы. - Алматы. Қазақ университеті баспасы, 1999. - 347 б.

13. Коблицкая А.Ф. Определитель молоди пресноводных рыб. - Москва. Изд-во Легкая и пищевая промышленность, 1981. - 208 с.

14. Веселов Е.А. Определитель пресноводных рыб фауны СССР - Москва. Изд-во Просвещение. - 1977. - 288 с.

15. FishBase. World Wide Web electronic publication. - URL: [https://www.fishbase.se], (https://www.fishbase.se) (қаралған күні: 27.01.2026).

16. Eschmeyer, W. N. (ed). Catalog of Fishes // California Academy of Sciences - URL: [http://research.calacademy.org/research/ichthyology/catalog/fishcatmain.asp], (http://research.calacademy.org/research/ichthyology/catalog/fishcatmain.asp) (қаралған күні: 27.01.2026).

17. Чугунова Н.И. Методики изучения возраста и роста рыб - Москва. Изд-во Пищевая промышленность. 1952. 115 с.

18. Лакин Г.Ф. Биометрия - Москва. Изд-во Высшая школа. 1990. - 352 с.

19. Dyldina Yu.V., Orlova A.M., Hanelf L. et al. Ichthyofauna of the Fresh and Brackish Waters of Russia and Adjacent Areas: Annotated List with Taxonomic Comments. 3. Orders Siluriformes-Syngnathiformes // Journal of Ichthyology. - 2024. - Vol. 64, No. 6, - Р. 903-961. - DOI: 10.1134/S0032945224700772

20. Dumont, H. J. The Caspian Lake: History, biota, structure, and function // Limnology and Oceanography. - 2023. - Vol. 43, No. 4. - P. 44-52. - DOI: 10.4319/lo.1998.43.1.0044.

21. Pueppke, S.G., Nurtazin S.T., Murzashev T.K. et al. Re-Establishing Naturally Reproducing Sturgeon Populations in the Caspian Basin: A Wicked Problem in the Ural River // Water. - 2023. - Vol. 15, No. 19. - P. 3399. - DOI: 10.3390/w15193399.

22. Esmaeili, H.R., Sayyadzadeh, G., Eagderi, S., & Abbasi, K. An updated checklist of fishes of the Caspian Sea basin of Iran with a note on their zoogeography // Iranian Journal of Ichthyology. - 2014. - Vol. 1, No. 3. - P. 152-184. - DOI: 10.22034/iji.v1i3.18

23. Kiabi, B.H., Abdoli, A., & Naderi, M. Status of the fish fauna in the south Caspian Basin of Iran // Zoology in the Middle East. - 1999. - Vol. 18, No. 1. - P. 57-65. - DOI: 10.1080/09397140.1999.10637782

24. Shiganova, T. A., et al. Increase in findings of Mediterranean nonnative species in the Black Sea // Russian Journal of Biological Invasions. - 2012. - Vol. 3, No. 4. - P. 255-280. - DOI: 10.1134/S2075111712040042

25. Caspian Environment Programme. State of the Environment of the Caspian Sea - 2019. P. 134 Tehran Convention Secretariat.