СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БАЙ ИНСТИТУТЫ: 1920-ЖЫЛДАРДАҒЫ АРХИВ МАТЕРИАЛДАРЫ НЕГІЗІНДЕГІ РЕКОНСТРУКЦИЯ

Мақалада Солтүстік Қазақстандағы байлардың 1920-жылдардың соңындағы әлеуметтік-экономикалық келбеті Солтүстік Қазақстан облысының архив материалдары мен қазіргі тарихи зерттеулер негізінде талданады. Ерекше назар бай шаруашылықтарының құрылымына, олардың мүліктік жіктелуіне және дәстүрлі ауыл жүйесіндегі әлеуметтік функцияларына аударылады. Аудандық деректерді біріктірген сводтық кесте негізінде байлардың бірнеше типі анықталды: мыңдаған жылқысы бар ірі мал иелерінен бастап, «бай» категориясына көбіне саяси себептермен енгізілген орташа және ұсақ шаруашылық иелеріне дейін. Зерттеу барысында бай институтының экономикалық жетекшілік, рулық делдалдық және әкімшілік өкілеттіктерді біріктірген күрделі әлеуметтік құрылым болғаны айқындалды. Жұмыстың ғылыми жаңалығы – Солтүстік Қазақстандағы байлықтың өңірлік ерекшеліктерін реконструкциялау және 1928–1930 жылдардағы конфискация науқаны қарсаңында «бай» бейнесінің «тап жауы» ретінде саяси трансформациялану механизмдерін көрсету. Зерттеу қорытындысы бойынша, байларды жою саясаты тек мүлікті тәркілеуге ғана емес, дәстүрлі ауылдық әлеуметтік құрылымды күйретуге бағытталғаны анықталды. Бұл өз кезегінде өңірдегі коллективтендіру процесінің одан арғы драмалық динамикасын айқындады.

1. Абылхожин Ж.Б., Козыбаев М.К., Татимов М.Б. Казахстанская трагедия // Вопросы истории. 1989. - №7. - с.53–71

2. Коллективизация в Казахстане: трагедия крестьянства / М.К. Козыбаев, Ж.Б. Абылхожин, К.С. Алдажуманов. – Алматы: [б. и.], 1992. - 35 с.

3. Саурыкова Ж.С. Перегибы и искривления в процессе коллективизации и раскулачивания в Казахстане // Электронный научный журнал Edu.e-history.kz - 2019. - №4(20). – с.309-317.

4. СКГА Ф. 5. Оп 1. Д. 156. Л. 60.

5. Киндлер Р. Сталинские кочевники: власть и голод в Казахстане / Роберт Киндлер: [пер. с нем. Л.Ю. Пантиной]. – М.: Политическая энциклопедия, 2017. - 382 с.

6. Kameron, 2015 – Kameron Sara, 2015 Golod v Kazahstane v 1930-33-e gg.: sovremennye issledovanija i novye napravlenija v izuchenii voprosa [Faminein Kazakhstan in 1930-33: modern research and new directionsin the study of the issue] URL: https://www.caa-network.org/archives/6126 [in Russ]

7. Огайон И. Седентаризация казахов СССР при Сталине. Коллективизация и социальные изменения (1928-1945 гг.). Избранное из книги. URL: https://www.caa-network.org/archives/21522/sedentarizacziya-kazahov-sssr-pri-staline-kollektivizacziya-i-soczialnye-izmeneniya-1928-1945-gg-izbrannoe-iz-knigi

8. Альжаппарова Б.К. Из истории откочевок в Центральном Казахстане (конец 1920-х -начало 1930-х гг. // Электронный научный журнал Edu.e-history.kz – 2019. - №3(19). – с.14-23.

9. Мамытова С.Н. «Откочевничество» или вынужденная миграция казахов Прииртышья в 30-е годы XX века: память потомков (на материалах экспедиции «По местам исторической памяти Павлодарского Прииртышья, связанным с голодом в 30-е годы xx века», 2021 год) // «Қазақстандағы ХХ ғасырдың 30-шы жж. басындағы ашаршылық және қазақтардың көршілес аумақтарға мәжбүрлі көші-қоны: зерттеу мәселелері» = «Голод начала 30-х гг. XX века в Казахстане и вынужденные миграции казахов на сопредельные территории: проблемы исследования»: респ.-тәжірб. конф. мат-ры. / Құраст. Құдайбергенова А.И., Қозыбаева М.М., Байдалы Р. – Алматы: Литера-М, 2021. – 296 б. (86-93).

10. Козыбаева М.М. Казахские откочевники на территории Западной Сибири в период голода начала 30-х гг. XX в. // Электронный научный журнал «edu.e-history.kz». – 2020 – №4(24).

11. Кабульдинов З.Е. Политические преследования баев и других категории аульного населения в конце 20-х годов ХХ века. // Ұлт Жады республикалық ғылыми журналы. - №2(2). – 2022. - с.53-71.

12. Исмаилов С.С., Ахметова У.Т., Беков Д.С. Репрессивная политика Советского государства в отношении сельского населения в 1920-1930-е годы // Электронный научный журнал «edu.e-history.kz». – 2022 – №4(32). - с.73-83.

13. Қызылжардың шерлі тарихы. 1 том. Жауапты редактор С.З. Маликова. / Құрастырушылар: С. Маликова, В. Приказчиков, Н. Рамазанова. – Петропавл, 2021. - 236 б.

14. Масанов Н.Э. Кочевая цивилизация казахов: основы жизнедеятельности номадного общества. - Алматы «Социнвест» – Москва «Горизонт», 1995. – 320 с.

15. Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі Мемлекеттік комиссияның материалдары (ХХ ғасырдың 20-50 жылдары) = Материалы Государственной комиссии по полной реабилитации жертв политических репрессий (20-50 годы ХХ века). Т. 31. Конфискация байских хозяйств в Казахстане на рубеже 20–30-х гг. ХХ в. Монография. Автор: Жакишева С.А. / Под общ. ред. Е.Т. Карина. – Астана, 2022. – 176 с.

16. Материалы Государственной комиссии по полной реабилитации жертв политических репрессий. Т. 32. Северо-Казахстанская область. – Астана, 2022.

17. СКГА Ф. 1189. Оп. 1 Д. 3.Л. 7.

18. Пианчола Н. Иерархия потребления и аграрная политика в казахской степи. – 2019. –116 с.

19. Ашаршылық. Голод. Документальная хроника. 1928–1934 гг.: в 3 т. – Алматы, АП РК, ЦГА РК, 2021.

20. СКГА Ф.70. Оп.2 Д.3. Л. 9.

21. Абуов Н.А., Маликова С.З., Бекмурзина А.Н. Коллективизация в Cеверном Казахстане: история голода и трагедий семей. «Вестник Северо-Казахстанского университета имени Манаша Козыбаева». 2024;(4 (64)):118-128. https://doi.org/10.54596/2958-0048-2024-4-118-128

22. СКГА Ф.3. Оп.1. Д.48. Л.49-50

23. Материалы, 2023 — Материалы Государственной комиссии по полной реабилитации жертв политических репрессий (20-50 годы ХХ века). Т. 67. Халық жады. Северо-Казахстанская область. Сборник воспоминаний и интервью жертв политических репрессий и пострадавших, очевидцев событий и их потомков. / Составители: С.З. Маликова, А.Г. Ибраева, Л.А. Гривенная, Н.А. Абуов, З.К. Картова, Б.Р. Шериязданов, А.Н. Садаев, А.К. Куантаев / Под общ. ред. Е.Т. Карина. – Астана, 2023. - Т.67 – 500 с.