Өсімдік зиянкендердің фенологиялық дамуына экологиялық және антропогендік факторлардың әсері

Зиянды жәндіктердің көптеген түрлерінің дамуының фенологиялық фазаларының маңызды өзгерістері соңғы онжылдықтарда байқалған қолайсыз қоршаған орта жағдайлары, жоғары және төмен температуралар, құрғақшылық пен жоғары ылғалдылық, қоректік заттардың жетіспеушілігі және басқа да табиғи және антропогендік әсерлер нәтижесінде байқалады. Біздің еліміз үшін ішкі карантин болып саналатын жәндік зиянкестердің көптеген түрлерінің таралу ареалының тіркелген өзгерістері мен зияндылығының негізгі себебі түрдің қысқы қорын қалыптастыру кезінде қалыптан тыс әсер ету мүмкіндігі болып табылады. Республикамыздағы өсірілетін азық-түлік және өнеркәсіптік маңызды бау-бақша учаскелерінде, жылыжайларда, облыстардың қалалық және елді мекендерінің саябақтар мен аллеялардағы жасыл желектерде жүргізілген бақылаулар өсірілетін флорада зиянды жәндіктердің көптеген түрлерінің таралуы мен фенологиялық дамуында айтарлықтай өзгерістер орын алғанын көрсетті, олардың таралуы өткен жылдары өте шектеулі аумақта байқалды.

Жүргізілген фитосанитарлық мониторингке сәйкес, біздің еліміздің Апшерон аймағының табиғи мекендеу орындарында және қазіргі агроценоздарында байқалатын зиянды жәндіктердің көптеген түрлерінің популяциясының тығыздығы көп жағдайда осы түрлердің қысқы қорының көлеміне байланысты. Осы себепті аймақта кең таралған қауіпті жәндіктер түрлерінің ықтимал зиянының көлемін болжау және қысқы қорларды бағалаудың экологиялық және экономикалық маңызы зор. Мақалада аймақта кең таралған жәндік зиянкестердің келесі қауіпті түрлерінің таралуының қазіргі жағдайы және одан әрі дамуының болжамды болжамы бойынша зерттеу деректері келтірілген: американдық ақ көбелек (Hyphantria cunea Dru), зәйтүн жапырақшасы (Euphyullura olivina Costa), қызанақ жапырағы (Tuta obsoluta, Meyrick).

1. Брянцев Б.А., Доброзракова Т.Л. Защита растений от вредителей и болезней. - Издательство «Маариф», 1966.

2. Танский В.И. Биологические основы вредоносности насекомых. МВО. – «Агропромиздат», 1988.

3. Поляков И.Я. и др. Прогноз развития вредителей и болезней сельскохозяйственных культур (с практикумом). - Л.: «Колос», 1984.

4. Дуньямалиев М.З., Эйвазов А.Г., Ахмедов и др. Карантинные и особо опасные вредные организмы. – Баку: Нурлан. – 2008. - 196 с.

5. Исмайлова В.М., Гахраманов Ш.Ш., Тагиев М.М., Мамедов Х.А. Фитосанитарный контроль и изучение путей проникновения карантинных вредных организмов на территорию страны в условиях Апшерона. // Актуальные проблемы современных естественных и экономических наук. Международная научная конференция. - 2024, стр. 102-105.

6. Гасымов А., Тагиев М. и др. Вредные организмы, имеющие карантинное значение для Азербайджанской Республики (Атлас). - Баку, 2018.

7. Тагиев М., Гасанова М. Методы обнаружения вредных организмов в образцах растений. // Бакинский учитель. - 2024.

8. Гусейнов К., Гусейнов Х. Болезни и вредители сельскохозяйственных растений. – Баку: Ганун, 2024. - с. 432.

9. Васютин А.С., Каюмов М.К., Мальцев В.Ф. Карантин растений. - Москва, 2002.